ΤΑΤΙΑΝΑ ΤΟΛΣΤΟΙ. Ο ΠΑΤΕΡΑΣ ΜΟΥ ΛΕΩΝ ΤΟΛΣΤΟΙ - ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΟΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ

 

ΤΑΤΙΑΝΑ ΤΟΛΣΤΟΙ. Ο ΠΑΤΕΡΑΣ ΜΟΥ ΛΕΩΝ ΤΟΛΣΤΟΙ

Η αναγνωστική προσέγγιση στο βιβλίο της Τατιάνας Τολστόι «Ο πατέρας μου, Λέων Τολστόι» δεν χρίζει κλασικής λογοτεχνικής κριτικής, καθώς δεν πρόκειται για μυθοπλασία αλλά για ένα προσωπικό υπόμνημα, μια απόπειρα εξωραϊσμού της εικόνας του μεγάλου Ρώσου συγγραφέα. Το κείμενο γεννήθηκε ως απάντηση στη δημόσια κατακραυγή και στις κατηγορίες που βάραιναν τον Τολστόι, ότι στα ύστερα χρόνια του επέδειξε αναλγησία, εγκαταλείποντας την οικογένειά του χάριν μιας αφηρημένης θρησκευτικής και υπαρξιακής ιδεολογίας.

Η Τατιάνα, η μεγαλύτερη κόρη του, επιχειρεί έναν λεπτό ελιγμό: προσπαθεί να διατηρήσει μια στάση αντικειμενικότητας, ισορροπώντας ανάμεσα στη λατρεία για τον γιγαντιαίο πατέρα και στην κατανόηση για τη μητέρα της, Σοφία Αντρέεβνα, η οποία σήκωσε το τεράστιο βάρος του νοικοκυριού. Μέσα από τις σελίδες αναδύεται η εικόνα μιας οικογενειακής τραγωδίας όπου το δίκιο είναι απόλυτα μοιρασμένο.

Από τη μία πλευρά, η οικογένεια και η κοινή γνώμη αδυνατούσαν να συλλάβουν ότι ο Τολστόι είχε εισέλθει σε ένα εντελώς διαφορετικό συνειδησιακό επίπεδο. Είχε απορρίψει τα κοσμικά αγαθά, τα συγγραφικά δικαιώματα και τον πλούτο, αναζητώντας μια απόλυτη πνευματική καθαρότητα που ξεπερνούσε τα όρια της αστικής συμβατικότητας. Από την άλλη πλευρά, όμως, ο ίδιος άνθρωπος είχε δημιουργήσει μια τεράστια οικογένεια με δεκατρία παιδιά. Η ηθική του ευθύνη απέναντι στα πρακτικά ζητήματα της επιβίωσης και της προστασίας τους δεν μπορούσε να διαγραφεί μονοκοντυλιά, όσο υψηλή κι αν ήταν η πνευματική του αναζήτηση.

Όσον αφορά την υποδοχή του βιβλίου από την κριτική, όταν τα απομνημονεύματα της Τατιάνας εκδόθηκαν στη Δύση, αντιμετωπίστηκαν κυρίως ως μια πολύτιμη, πρωτογενής ιστορική και βιογραφική πηγή. Η κριτική της εποχής στάθηκε στο γεγονός ότι το βιβλίο προσέφερε μια σπάνια ματιά εκ των έσω, αποκαλύπτοντας την ανθρώπινη, καθημερινή πλευρά του Τολστόι πίσω από τον μύθο του. Παράλληλα, οι αναλυτές σημείωσαν ότι, παρά την προφανή συναισθηματική της φόρτιση, η Τατιάνα κατάφερε να αποδώσει το κλίμα της ψυχικής φθοράς και της αδιέξοδης σύγκρουσης που επικρατούσε στη Γιασνάγια Πολιάνα, επιβεβαιώνοντας πως η ζωή του Ρώσου αριστοκράτη υπήρξε εξίσου δραματική με τα μυθιστορήματά του.

Γιώργος Πολ. Παπαδάκης

Ο ΦΟΒΟΣ - ΣΤΕΦΑΝ ΤΣΒΑΙΧ- ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΟΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ

 Ο ΦΟΒΟΣ - ΣΤΕΦΑΝ ΤΣΒΑΙΧ

Η νουβέλα «Ο Φόβος» (Angst, 1910) του Στέφαν Τσβάιχ αποτελεί υποδειγματικό δείγμα ψυχολογικού θρίλερ και συμπυκνωμένης ψυχογραφικής πεζογραφίας. Ο Αυστριακός δημιουργός απομακρύνεται από τη στείρα, παραδοσιακή ηθογραφία της εποχής του και εισέρχεται με νυστέρι στην ανατομία της ανθρώπινης ενοχής, παραδίδοντας ένα έργο όπου η πλοκή υπηρετεί ολοκληρωτικά την εσωτερική γεωμετρία του τρόμου. Η κατάταξή του στο είδος του ψυχολογικού θρίλερ είναι απόλυτα ασφαλής, καθώς η δράση μετατοπίζεται εξολοκλήρου από τα εξωτερικά συμβάντα στις εσωτερικές αναταράξεις του ψυχισμού.

Στο επίκεντρο βρίσκεται η Ιρένε, μια γυναίκα της εύπορης αστικής τάξης, η οποία οδηγείται στη μοιχεία όχι από κάποιο σαρωτικό πάθος, αλλά από την ανία της τακτοποιημένης της καθημερινότητας. Ο Τσβάιχ καταφέρνει ένα εξαιρετικά δύσκολο συγγραφικό επίτευγμα: καθιστά συμπαθητική μια προνομιούχα, επιπόλαιη γυναίκα, αντιπαραβάλλοντάς την με τον αδίστακτο «εγκληματικό υποκόσμο» που ξαφνικά την περικυκλώνει στο πρόσωπο της εκβιάστριας. Ο αναγνώστης δεν εγκρίνει την πράξη της, αλλά εξαναγκάζεται να συμπάσχει με το μαρτύριό της.

Η αυξομείωση της ψυχικής της κατάστασης —από την εφήμερη αυτοπεποίθηση στον πανικό, την απελπισία και την παράνοια— αποδίδεται με χειρουργική ακρίβεια, χωρίς ο συγγραφέας να γίνεται ούτε στιγμή κουραστικός ή φλύαρος. Η οικονομία της γραφής του κρατά το σασπένς αμείωτο ως προς την τελική έκβαση, η οποία παραμένει πλήρως στεγανοποιημένη μέχρι τις τελευταίες σελίδες, αιφνιδιάζοντας απόλυτα τον αναγνώστη. Όλη η υπαρξιακή ουσία του έργου συμπυκνώνεται στο κεντρικό απόφθεγμα του βιβλίου: «Ο φόβος είναι χειρότερος από την τιμωρία, γιατί η τιμωρία είναι κάτι το συγκεκριμένο, κι είτε βαριά είναι είτε ελαφριά, δεν είναι ποτέ τόσο φοβερή όσο η αβεβαιότητα, όσο η ατέρμονη φρίκη της προσμονής.»

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Τσβάιχ επεξεργάστηκε το υλικό αυτό σε δύο διαφορετικές μορφές (formats), εκδίδοντας τη βασική μορφή της εκτενούς νουβέλας αλλά και μια πιο συμπυκνωμένη εκδοχή με δραστικές περικοπές, επιδιώκοντας τη μέγιστη δυνατή ρυθμική και συναισθηματική συμπίεση του κειμένου. Η νουβέλα λειτουργεί παράλληλα ως κλινική μελέτη πάνω στην τιμωρητική τάση του ασυνειδήτου. Γραμμένη στη Βιέννη την εποχή που ο Φρόυντ θεμελίωνε την ψυχανάλυση, αναδεικνύει πώς η Ιρένε αναζητά εντέλει την τιμωρία για να λυτρωθεί από το βάρος της ψευδούς αστικής της ζωής.

Η υποδοχή του βιβλίου από την κριτική της εποχής υπήρξε θερμότατη. Οι κριτικοί στον τύπο της Βιέννης και του Βερολίνου εκθεσίασαν την ικανότητα του Τσβάιχ να διεισδύει στη γυναικεία ψυχοσύνθεση με σπάνια ενσυναίσθηση, ενώ εξήραν την αρχιτεκτονική της έντασης που μετασχημάτιζε ένα κλασικό θέμα της μπουρζουαζίας σε σκοτεινή υπαρξιακή τραγωδία. Παράλληλα, η κριτική της εποχής στάθηκε στο πώς το έργο ξεγύμνωνε την ηθική υποκρισία της βιεννέζικης μπουρζουαζίας, όπου η διατήρηση των φαινομένων ήταν σημαντικότερη από την ίδια την αλήθεια.

Γιώργος Πολ. Παπαδάκης