ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΚΑΘΟΛΙΚΗΣ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑΣ ΤΟΥ ΠΕΛΕ

 ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΚΑΘΟΛΙΚΗΣ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑΣ ΤΟΥ ΠΕΛΕ

Είναι γνωστό ότι οι περισσότεροι κορυφαίοι ποδοσφαιριστές, με χαρακτηριστική εξαίρεση τον Μπεκενμπάουερ, αγωνίζονταν και αγωνίζονται σε συγκεκριμένες θέσεις, τις οποίες είναι αναγκαίο να προσεγγίσουμε αναλυτικά για την καλύτερη κατανόηση του ζητήματος. Συχνά, η συζήτηση περί της κυριαρχίας ορισμένων ποδοσφαιριστών βασίζεται σε ατεκμηρίωτες τοποθετήσεις, συνθηματολογικές διατυπώσεις ή στην απλή παράθεση τίτλων. Παρότι οι τίτλοι έχουν αναμφίβολα τη σημασία τους, ιδίως σε ένα κατεξοχήν συλλογικό άθλημα όπως το ποδόσφαιρο, δεν αποτελούν από μόνοι τους το βέλτιστο κριτήριο αξιολόγησης της ατομικής υπεροχής. Το σημαντικότερο στοιχείο παραμένει η ανάλυση των ατομικών ποδοσφαιρικών χαρακτηριστικών κάθε παίκτη. Παράλληλα, συχνά διατυπώνονται απλουστευτικές προσεγγίσεις, όπως το επιχείρημα ότι κάποιος ποδοσφαιριστής δεν αγωνίστηκε στην Ευρώπη, ενώ μεγάλο μέρος της δημόσιας συζήτησης επηρεάζεται περισσότερο από συναισθηματικές προτιμήσεις παρά από συστηματική και αναλυτική τεκμηρίωση.

Ορισμοί και Διαχωρισμοί Ρόλων

1. Επιθετική Γραμμή (9 και Ψευτο-9)

• Στατικό Εννιάρι (π.χ. Αντωνιάδης): Ο κλασικός εκτελεστής περιοχής. Κύρια αποστολή του είναι η ολοκλήρωση των επιθετικών ενεργειών εντός περιοχής. Σπάνια απομακρύνεται από τη ζώνη δράσης του ή συμμετέχει ουσιαστικά στη δημιουργία. Περιμένει την τελική μεταβίβαση και εξειδικεύεται στην εκτέλεση.

• Μοντέρνο Εννιάρι (π.χ. Φαν Μπάστεν, Βαζέχα): Παίκτης που διατηρεί το ένστικτο του εκτελεστή, αλλά συμμετέχει ενεργά στη συνολική ανάπτυξη του παιχνιδιού. Κινείται διαρκώς, πιέζει, «διαβάζει» τις γραμμές, συνδυάζεται με τους μέσους και συμβάλλει στη δημιουργία. Δεν αποτελεί απλώς έναν στατικό κίνδυνο, αλλά αναπόσπαστο μέρος του δημιουργικού ιστού της ομάδας.

• Ψευτοεννιάρι (False 9 - π.χ. Κρόιφ, Μέσι επί Γκουαρδιόλα): Ο επιθετικός που εγκαταλείπει συχνά την περιοχή προκειμένου να λειτουργήσει και ως οργανωτής του παιχνιδιού. Η κύρια λειτουργία του δεν περιορίζεται στην εκτέλεση, αλλά επεκτείνεται στη δημιουργία αριθμητικών υπεροχών στον άξονα, αναγκάζοντας τα αντίπαλα στόπερ να εγκαταλείψουν τις θέσεις τους και διαταράσσοντας την αμυντική συνοχή του αντιπάλου.

2. Ο Άξονας (Δεκάρια και Ψευτοδεκάρια)

• Κλασικό Δεκάρι (π.χ. Πλατινί, Μαραντόνα): Ο ηγέτης του άξονα και βασικός οργανωτής της ομάδας. Δημιουργεί, μοιράζει το παιχνίδι, εκτελεί στατικές φάσεις και αποτελεί το βασικό σημείο αναφοράς της επιθετικής λειτουργίας. Διακρίνεται ενδεικτικά σε δύο υποκατηγορίες:

○ Το Δεκάρι «Εργάτης» (τύπου Δομάζου): Ο παίκτης που καλύπτει μεγάλες αποστάσεις και συμμετέχει ενεργά σε όλες τις φάσεις του παιχνιδιού. Δεν είναι απλώς δημιουργός, αλλά και μαχητής, ο οποίος πιέζει, ανακτά κατοχές, μεταφέρει τη μπάλα από τη μία περιοχή στην άλλη και επιβάλλεται μέσω της έντασης, της φυσικής παρουσίας και του αγωνιστικού πάθους.

○ Το «Αρχοντικό» Δεκάρι (τύπου Δαβουρλή, Κούδα, Τσάρτα): Ο παίκτης της υψηλής τεχνικής κατάρτισης και της φινέτσας. Βασίζεται κυρίως στη διορατικότητα, στις μεταβιβάσεις υψηλής ακρίβειας, στον έλεγχο του ρυθμού και στην ικανότητα να διασπά οργανωμένες άμυνες μέσω της δημιουργικότητας και της ποδοσφαιρικής ευφυΐας.

• Ψευτοδεκάρι (False 10 - π.χ. Ίσκο, παλαιότεροι ρόλοι του Μέσι): Παίκτης που ξεκινά τυπικά από τη θέση «10», αλλά κινείται διαρκώς περιφερειακά ή προς τις πτέρυγες, αποφεύγοντας τον ασφυκτικό έλεγχο των αμυντικών μέσων. Δεν παραμένει σταθερά στον άξονα, αλλά λειτουργεί ως χωρικά μη προβλέψιμος οργανωτής, εμφανιζόμενος διαρκώς σε ελεύθερους χώρους και καθιστώντας εξαιρετικά δύσκολη την αποτελεσματική ατομική του επιτήρηση.

Η Απόλυτη Πληρότητα: Ο Πελέ ως το Πληρέστερο Ποδοσφαιρικό Πρότυπο

Οι κορυφαίοι ποδοσφαιριστές στην ιστορία του αθλήματος υπήρξαν, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, ηγετικές φυσιογνωμίες. Είτε αγωνίζονταν ως κλασικά δεκάρια, είτε ως επιθετικοί ή πολυλειτουργικοί μεσοεπιθετικοί, η ικανότητά τους να επηρεάζουν καθοριστικά την αγωνιστική συμπεριφορά της ομάδας τους αποτέλεσε βασικό κριτήριο της ιστορικής τους καταξίωσης. Η αγωνιστική τους επίδραση διαμόρφωσε τον μύθο τους και εδραίωσε τη θέση τους στη συλλογική μνήμη του ποδοσφαίρου.

Ο Πελέ, ωστόσο, φαίνεται να υπερβαίνει τα συμβατικά όρια των αγωνιστικών ρόλων. Πολλοί αναλυτές και ιστορικοί του αθλήματος τον θεωρούν το πληρέστερο επιθετικό πρότυπο στην ιστορία του ποδοσφαίρου, καθώς συνδύαζε σε εξαιρετικό βαθμό στοιχεία δημιουργού, εκτελεστή, οργανωτή και ηγέτη.

Τα 14 Χαρακτηριστικά του Πελέ: Μια Προσέγγιση της Πληρότητάς του

1. Ντρίμπλα: Ικανότητα ακαριαίας αλλαγής κατεύθυνσης με τη μπάλα υπό πλήρη έλεγχο ακόμη και σε συνθήκες υψηλής πίεσης.

2. Διορατικότητα (Scanning): Διαρκής εποπτεία του αγωνιστικού χώρου και ικανότητα πρόβλεψης της εξέλιξης των φάσεων πριν από την εκδήλωσή τους.

3. Αμφιδεξιότητα: Εξαιρετικά υψηλό επίπεδο αποτελεσματικότητας και με τα δύο πόδια, χωρίς εμφανείς τεχνικούς περιορισμούς.

4. Εκτελεστική Δεινότητα: Ικανότητα σκοραρίσματος με όλους τους δυνατούς τρόπους, απέναντι τόσο σε οργανωμένες όσο και σε ανοιχτές άμυνες.

5. Οργανωτική Διορατικότητα: Δυνατότητα λειτουργίας ως δημιουργικού άξονα, με χαρακτηριστικά κορυφαίου πλέιμεϊκερ.

6. Μακρινή Μεταβίβαση: Ικανότητα εκτέλεσης ακριβών μεταβιβάσεων μεγάλων αποστάσεων, ικανών να μεταβάλλουν άμεσα τον ρυθμό και τη γεωμετρία του παιχνιδιού.

7. Κεφαλιά και Άλμα: Εξαιρετική εκρηκτικότητα και χρονισμός στο άλμα, που του επέτρεπαν να υπερισχύει έναντι σημαντικά ψηλότερων αντιπάλων.

8. Σουτ από Απόσταση: Ικανότητα εκτέλεσης ισχυρών και ακριβών σουτ από μεγάλες αποστάσεις.

9. Ταχύτητα: Συνδυασμός εκρηκτικότητας, επιτάχυνσης και υψηλής τελικής ταχύτητας.

10. Φυσική Κατάσταση: Εξαιρετική αντοχή και αθλητικότητα, που του επέτρεπαν να διατηρεί υψηλή ένταση καθ' όλη τη διάρκεια των αγώνων.

11. Σταθερότητα και Διάρκεια: Η συμμετοχή του στην κατάκτηση τριών Παγκοσμίων Κυπέλλων σε διάστημα δώδεκα ετών αποτελεί ισχυρή ένδειξη της διαχρονικής αγωνιστικής του επιρροής.

12. Αμυντική Συνεισφορά: Συμμετείχε ενεργά στην ανασταλτική λειτουργία της ομάδας, συμβάλλοντας στην ανάκτηση της μπάλας και στην ισορροπία των γραμμών.

13. Πολυλειτουργικότητα: Ήταν σε θέση να αγωνιστεί αποτελεσματικά ως κεντρικός επιθετικός, δεύτερος επιθετικός, δημιουργικός οργανωτής ή ελεύθερος επιθετικός, χωρίς ουσιαστική μείωση της απόδοσής του.

14. Προσαρμοστικότητα: Μπορούσε να κυριαρχήσει σε διαφορετικά αγωνιστικά περιβάλλοντα, απέναντι σε ποικίλα τακτικά συστήματα και διαφορετικούς τύπους αντιπάλων.

Η Κορυφή της Πυραμίδας: Συγκριτική Ανάλυση

1. Johan Cruyff (Ο Αρχιτέκτονας της Ποδοσφαιρικής Νόησης)

Ο Κρόιφ υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές στην ιστορία του αθλήματος και ο βασικός εκφραστής του Ολοκληρωτικού Ποδοσφαίρου. Η ποδοσφαιρική του νοημοσύνη και η χωρική του αντίληψη υπήρξαν πρωτοποριακές. Ως ψευτοεννιάρι, αναδιαμόρφωσε τη λειτουργία της επίθεσης, επηρεάζοντας καθοριστικά την εξέλιξη της τακτικής θεωρίας.

Ωστόσο, η επιρροή του εκφραζόταν κυρίως μέσα από συλλογικές αρχές παιχνιδιού. Συγκριτικά με τον Πελέ, υστερούσε στην αμφιδεξιότητα, στην εναέρια κυριαρχία, στη σωματική ισχύ και στην καθαρή εκτελεστική αποτελεσματικότητα.

2. Diego Maradona (Ο Υπέρτατος Ηγέτης)

Ο Μαραντόνα αποτελεί ίσως το κορυφαίο παράδειγμα ατομικής επιρροής στην ιστορία του ποδοσφαίρου. Ως κλασικό δεκάρι, συνδύαζε δημιουργία, ηγεσία και ατομική υπέρβαση σε πρωτοφανή βαθμό.

Η κατάκτηση του Παγκοσμίου Κυπέλλου του 1986 και η μεταμόρφωση της Νάπολι σε πρωταγωνιστική δύναμη αποτελούν ιστορικά παραδείγματα ηγετικής επιβολής.

Συγκριτικά με τον Πελέ, υστερούσε στην αμφιδεξιότητα, στην εναέρια δεινότητα, στο παιχνίδι με το κεφάλι, στη φυσική κατάσταση μεγάλης διάρκειας και στη συνολική σταθερότητα της καριέρας του.

3. Lionel Messi (Ο Μετρ της Οργανωμένης Δημιουργίας)

Ο Μέσι τελειοποίησε τον ρόλο του ψευτοεννιαριού και αργότερα εξελίχθηκε σε έναν από τους σημαντικότερους οργανωτές-εκτελεστές στην ιστορία του αθλήματος. Η αντίληψη χώρου, η ντρίμπλα και η δημιουργικότητά του βρίσκονται σε ιστορικά επίπεδα.

Εντούτοις, η περιορισμένη εναέρια παρουσία, η μικρότερη αμυντική συμμετοχή κατά μεγάλα διαστήματα της καριέρας του, η χαμηλότερη σωματική ισχύς και η μικρότερη πολυλειτουργικότητα σε διαφορετικούς αγωνιστικούς ρόλους αποτελούν στοιχεία στα οποία ο Πελέ διατηρεί συγκριτικό πλεονέκτημα.

4. Cristiano Ronaldo (Το Απόλυτο Σύγχρονο Επιθετικό Πρότυπο)

Ο Κριστιάνο Ρονάλντο αποτελεί ίσως τον πληρέστερο σύγχρονο εκτελεστή. Η εξέλιξή του από ακραίο επιθετικό σε κεντρικό φορ, σε συνδυασμό με την εξαιρετική αθλητικότητα, την εναέρια υπεροχή και τη μακροβιότητά του, τον καθιστούν μοναδική περίπτωση.

Παρά ταύτα, συγκριτικά με τον Πελέ, δεν διέθετε τον ίδιο βαθμό οργανωτικής επιρροής, δημιουργικής διορατικότητας και συνολικής ευχέρειας στην ανάπτυξη του παιχνιδιού από βαθύτερες ζώνες.

Συμπέρασμα

Κάθε κορυφαίος ποδοσφαιριστής κυριάρχησε μέσα από διαφορετικά χαρακτηριστικά. Ο Κρόιφ επαναπροσδιόρισε τη χωρική λειτουργία του παιχνιδιού, ο Μαραντόνα ενσάρκωσε την ατομική ηγετική υπέρβαση, ο Μέσι τελειοποίησε τη δημιουργική αποτελεσματικότητα και ο Κριστιάνο Ρονάλντο επαναπροσδιόρισε τα όρια της εκτελεστικής παραγωγικότητας.

Ο Πελέ, ωστόσο, φαίνεται να αποτελεί τη μοναδική περίπτωση ποδοσφαιριστή που συνδύασε σε εξαιρετικά υψηλό επίπεδο σχεδόν το σύνολο των παραπάνω χαρακτηριστικών, γεγονός που δικαιολογεί την άποψη ότι συνιστά το πληρέστερο ποδοσφαιρικό πρότυπο στην ιστορία του αθλήματος.

Βιβλιογραφία

Wilson, J. (2013). Inverting the Pyramid: The History of Soccer Tactics. Orion.

Cox, M. (2017). Zonal Marking: The Making of Modern European Football. HarperCollins.

Goldblatt, D. (2006). The Ball is Round: A Global History of Football. Penguin.

Kuper, S., & Szymanski, S. (2018). Soccernomics. Nation Books.

Pelé. (2006). Pelé: The Autobiography. Simon & Schuster.

FIFA Technical Study Group. (1958-1970). FIFA World Cup Technical Reports.

Relaño, A. (2014). 80 años de mundiales. Córner.

Murray, B. (1998). The World's Game: A History of Soccer. University of Illinois Press.

Guillem, B. (2018). The Messi-Cristiano Era. Orion.

Γιώργος Πολ. Παπαδάκης

 

Χρήστος Σωτηρακόπουλος: Μια πραγματικά φοβερή δουλειά για τους 9 κορυφαίους Έλληνες ποδοσφαιριστές

Τέτοιες μέρες το 1959, ξεκίνησε ουσιαστικά η ιστορία της Πρώτης Εθνικής στην Ελλάδα. Ήταν το απαύγασμα μιας διαδρομής που ο κόσμος περίμενε πώς και πώς, ώστε να υπάρξει επιτέλους ένα ενιαίο πρωτάθλημα σε μόνιμη βάση. Με αφορμή αυτή την ιστορική αφετηρία, είχα τη χαρά να κρατήσω στα χέρια μου και να μελετήσω ένα πολύ ωραίο βιβλίο του Γιώργου Πόλ. Παπαδάκη, «Οι εννέα κορυφαίοι Έλληνες ποδοσφαιριστές», με πολύ μεγάλες φυσιογνωμίες και στο εξώφυλλο και στο βιβλίο μέσα (Εκδόσεις Δρόμων).

Ο Γιώργος είναι ένας πολυσχιδής συγγραφέας και λογοτέχνης, με μεγάλο έργο. Έχει γράψει βιβλία διάφορα, όπως μυθιστόρημα, παιδική όπερα, comics, αλλά και βιβλία πάνω στο παλιό ποδόδφαιρο. Έχει σπουδάσει όμως μαθηματικά και στατιστική, το βιβλίο έχει πολλά μέσα, προς τεκμηρίωση των ισχυρισμών. Από τη μέρα που μου στάλθηκε το βιβλίο, του ξεκαθάρισα ότι ήθελα χρόνο —ένα δίμηνο με τρίμηνο— γιατί ήθελα να το διαβάσω ολόκληρο και προσεκτικά πριν το παρουσιάσω. Και ομολογώ ότι έχω εντυπωσιαστεί με τις πολύ ωραίες ιστορίες και το υλικό του. Πρόκειται για μια πραγματικά φοβερή δουλειά και με ένα πολύ ωραίο πρόλογο του φίλου και συνεργάτη Άγγελου Μενδρινού.

Να πω ότι είναι ένα πάρα πολύ ωραίο βιβλίο, έχει πολλά ενδιαφέροντα μέσα εκτός από τα στατιστικά και τα αποκόμματα εφημερίδων έχει παλίες φωτογραφίες καθώς και σκίτσα. Ζούμε πλέον στην εποχή της απόλυτης καταμέτρησης των πάντων. Όμως, αν αναλογιστούμε το παρελθόν, θα συνειδητοποιήσουμε ότι κινδυνεύαμε να περάσουν τα χρόνια και να μη γνωρίζουμε πόσες ασίστ έδωσε ο Δομάζος, ο Δαβουρλής ή ο Παπαϊωάννου.

Αυτό που έκανε ο συγγραφέας είναι εξαιρετικά σημαντικό. Στο εξωτερικό, και συγκεκριμένα στην Αγγλία όπου πραγματοποιώ έρευνες συνεχώς, δεν υπάρχουν τέτοια στοιχεία πριν από το 1993 ή το 2003. Για να τα βρει κανείς, πρέπει να κάτσει ματς-με-ματς και να ξεσκονίσει τα reports των αγώνων στις παλιές εφημερίδες. Αυτόν ακριβώς τον άθλο πέτυχε ο Γιώργος Πόλ. Παπαδάκης, κάνοντας μια σπουδαία μαθηματική στατιστική καταγραφή.

Η επιλογή των εννέα συγκεκριμένων ποδοσφαιριστών (Κ. Δαβουρλής, Γ. Δεληκάρης, Μ. Δομάζος, Γ. Κούδας, Τ. Λουκανίδης, Θ. Μπέμπης, Κ. Νεστορίδης, Μ. Παπαϊωάννου, Β. Χατζηπαναγής) συγκεντρώνει ακριβώς τα χαρακτηριστικά που ορίζουν τους κορυφαίους παγκοσμίως και είναι σημείο αναφοράς.

Σε μια τέτοια συζήτηση, προφανώς πάντα θα υπάρχει η «γκρίνια» για το αν θα μπορούσαν να είναι έντεκα οι παίκτες, και προσωπικά θα πρότεινα να εξεταστούν περιπτώσεις όπως του Γιώργου Σιδέρη ή του Θωμά Μαύρου. Ωστόσο, αυτό αφορά αποκλειστικά το κριτήριο του συγγραφέα. Το δικό του «παιδί» έφτιαξε, αυτός επιλέγει, κι εμείς απολαμβάνουμε το αποτέλεσμα.

Στο εξωτερικό φυσικά βγαίνουν τα τελευταία χρόνια μεγάλοι παίκτες που μπορουν να συγκριθούν άνετα με Πελέ Μαραντόνα Κρόιφ κλπ, όπως ο Μέσσι και ο Ρονάλντο, που εκτός από γκολ ασίστ κλπ, και αγώνες σε υψηλό επίπεδο, έχουν και μεγάλη διάρκεια κάτι πολύ σημαντικό. Στην Ελλάδα όμως όπως σωστά επισημαίνει ο συγγραφέας οι μεγάλοι μπαλαδόροι σταματάνε, αν όχι στην περίοδο Τσάρτα και Καραπιάλη κάπου εκεί κοντά. Μετά τη δεκαετία του ‘80, χρειαζότανε και ένα «σκληρό» κοινωνικό backround,  για να μπορέσει ο παίκτης να κάνει ένα βήμα παραπάνω. Επίσης, μετά την εποχή Μποσμάν άλλαξε ακόμη περισσότερο το ποδόσφαιρο με την έκρηξη των ατζέντηδων καθώς επίσης και την εύκολη αλλαγή ομάδας, από τους παίκτες. Οι ποδοσφαιριστές που αναφέρει ο Παπαδάκης, έχουν ταυτίσει το όνομα τους με τα χρώματα κυρίως μιας ομάδας. Σήμερα ζούμε την εποχή των συμβολαίων.

Ο συγγραφέας έχει κάνει πραγματικά μια φοβερή δουλειά και είναι άξιος συγχαρητηρίων. Μου πήρε λίγο χρόνο να μελετήσω το βιβλίο το οποίο εκτός από τα πολύτιμα στοιχεία που παραθέτει, αποτελεί μέσα απο τις φωτογραφίες και ένα  «αποτύπωμα εποχής». Ακόμα και η γλώσσα στο απόκομμα της εφημερίδας, συγκινεί, όπως για παράδειγμα : «Ο ακατάβλητος Αθανάσιος Μπέμπης», η λέξη «ακατάβλητος» είναι μια λέξη που δυστυχώς δε χρησιμοποιείται συχνά σήμερα.

Συγχαίρω θερμά τον Γιώργο Πόλ. Παπαδάκη. Το βιβλίο «Οι εννέα κορυφαίοι Έλληνες ποδοσφαιριστές» από τις Εκδόσεις Δρόμων είναι ένα υπέροχο έργο, και του εύχομαι ολόψυχα να είναι καλοτάξιδο και να φτάσει σε όσο το δυνατόν περισσότερα χέρια.

(Η κριτική του Χρήστου Σωτηρακόπουλου, για το βιβλίο "9 κορυφαίοι Έλληνες ποδοσφαιριστές" αποτελεί απομαγνητοφώνηση από την συνέντευξη που έδωσε ο συγγραφέας Γιώργος Πολ. Παπαδάκης στον δημοσιογράφο (sport fm) τον Οκτώβριο του 2025. )

https://www.youtube.com/watch?v=h5W1XnB74KA&t=451s 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ΣΜΙΛΕΥΤΗΣ ΤΟΥ ΑΡΡΗΤΟΥ, ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΤΙΚΗ, ΕΥΑ ΣΤΑΜΟΥ, ΟΔΟΣ ΠΑΝΟΣ, 2026

 

Σμιλευτής του άρρητου, Γιώργος Πολ. Παπαδάκης, Δίφρος, 2025

 

Εύα Στάμου

 

Ο Γιώργος Πολ. Παπαδάκης έχει σημειώσει μακρά πορεία στα ελληνικά γράμματα καθώς έχει ήδη στο ενεργητικό του επτά ποιητικές συλλογές, ένα μυθιστόρημα, μια συλλογή διηγημάτων, κι  ένα θεατρικό έργο-παραμύθι. Έχει εκδώσει επίσης επτά μελέτες και έναν τόμο με συνεντεύξεις γνωστών προσωπικοτήτων από τον χώρο της τέχνης και του πολιτισμού.

Μέσα από τους στίχους της τελευταίας ποιητικής συλλογής του Σμιλευτής του άρρητουζωντανεύουν οι λογοτεχνικοί ήρωες κλασικών αριστουργημάτων.Σε κάθε σελίδα σχεδόν, ο Γ.Π. Παπαδάκης συνομιλεί με τα κείμενα των πιο εμβληματικών μορφών της παγκόσμιας λογοτεχνίας σε μια προσπάθεια επαναδιαπραγμάτευσης του ανθρώπινου πεπρωμένου. Δεν πρόκειται για μια στείρα παράθεση ονομάτων, αλλά για μια οργανική ενσωμάτωση· είναι άλλωστε χαρακτηριστικό γνώρισμα των πνευματικών ανθρώπων να βρίσκονται σε συνεχή διάλογο με τους δημιουργούς που έχουν επηρεάσει τη σκέψη τους.

Ο ποιητήςυπενθυμίζει στον μυημένο αναγνώστη το νιτσεϊκό σύμπαν της αιώνιας επιστροφής, την μπορχεσιανή αντίληψη για τον χρόνο και την αφήγηση ως κυκλικό λαβύρινθο, τη θεώρηση του Μπεργκσόν για τη χρονικότητα, τα εκλεκτά κείμενατου Δάντη, του Σαίξπηρ, του Φώκνερ, του Τόμας Μαν, του Έλιοτ, του Κάφκα. Μοιάζει να καλεί τα «ιερά πνεύματα» των δημιουργών όχι ως διακοσμητικά στοιχεία, αλλά ως καθοδηγητές σε μια πορεία προς τη ‘φώτιση’. Η πυκνότητα της γραφής του λειτουργεί εδώ ως μεγεθυντικός φακός: κάθε λέξη είναι προσεκτικά ζυγισμένη, ώστε να ελαχιστοποιείται η απόσταση ανάμεσα στο σημαίνον και το σημαινόμενο.

Τα περισσότερα ποιήματα της συλλογής αποτελούν παραλλαγές σε καίρια υπαρξιακά θέματα: τη ματαιότητα, την ατέρμονη αναζήτηση της αλήθειας και το οντολογικό παράδοξο του να είμαστε, την ίδια στιγμή, νεκροί και ζωντανοί. Οι στίχοι διακρίνονται από μια μελαγχολική ποιότητα, ταλαντευόμενοι ανάμεσα στη θλίψη και την αποδοχή του τέλους. Όπως σημειώνει στις ‘Στρατιές των μελλοθάνατων’, «οι σκέψεις μεταμορφώνονται σε δαίμονες που τρώνε την ψυχή».

Πρόκειται για ποίηση σκοτεινή και απαισιόδοξη ή για μια ωμά αποκαλυπτική καταγραφή της ανθρώπινης συνθήκης;

Ο Γ.Π.Παπαδάκης χρησιμοποιεί το παράδοξο ως εργαλείο αφύπνισης. Ο αφηγητής βρίσκεται σε διαρκή αναζήτηση: ψάχνει απαντήσεις στα βιβλία, στην ενδοσκόπηση, στην παρατήρηση, στον έρωτα, μα η λύτρωση δεν διαφαίνεται πουθενά.Καθώς η επινόηση μπερδεύεται με την αλήθεια, μοιάζει εγκλωβισμένος σε ένα δυσοίωνο παρόν, από το οποίο μόνο η σιωπή έχει τη δύναμη να του προσφέρει προσωρινή ανακούφιση.

Με γλώσσα ακριβή και εκλεπτυσμένη, ο δημιουργός μιλά για τον καθημερινό αγώνα υπέρβασης του αναπόφευκτου. Η εμμονή του σε συγκεκριμένες έννοιες που διατρέχουν τη συλλογή μαρτυρά την προσπάθεια ανακάλυψης μιας δύναμης χωρίς όνομα. Πρόκειται για μια ουσία που δεν εκφράζεται με λόγια, μια μεταφυσική ώθηση που μας επιτρέπει να απολαμβάνουμε τη ζωή παρά τη γνώση της φθοράς.(‘Χιόνι τον Ιούλιο’)

Αν και ο Γ. Π. Παπαδάκης στοχεύει πρωτίστως στη διέγερση του στοχασμού,σε αρκετές περιπτώσεις η ανάγνωση κάποιων στίχων προκαλεί γνήσια συγκίνηση καθώς ο καθένας μπορεί να φέρει στο νου του αγαπημένους που δεν βρίσκονται πια στη ζωή.

Στο ποίημα ‘Το σπίτι’, για παράδειγμα, η απαρίθμηση των αντικειμένων που σημαδεύτηκαν από το χάδι ή το βλέμμα όσων έχουν πεθάνει, κρατώνταςγια πάντα ζωντανή τη μνήμη τους, στοιχειώνει την σκέψη του συγγραφέα και κατ’ επέκταση του αναγνώστη με τρόπο που φέρνει στο νου τούς ιψενικούς Βρικόλακες.Οι αναμνήσεις εδώ δεν είναι μια ουδέτερη διαδικασία ανάκλησης. Είναι η καύσιμη ύλη της οδύνης και της ενοχής, αλλά ταυτόχρονα και η μόνη οδός προς το φως.

Ακόμα και η λογοτεχνία, αυτή η «μεγάλη παρηγοριά», συχνά αποδεικνύεται ανεπαρκής μπροστά στο υπαρξιακό βάρος. Στην ‘Ενδοσκόπηση’, ο ποιητής ομολογεί πως ούτε η Έρημη Χώρα ούτε τα Cantos στάθηκαν ικανά να τον λυτρώσουν, αλλά αντίθετα τον βύθισαν πιο βαθιά στο «αλίπαστο χώμα» της αυτογνωσία

Επηρεασμένος βαθιά από τη μελέτη της ινδικής φιλοσοφίας, ο Γ.Π. Παπαδάκης δεν διστάζει να προτείνει τη σιωπή ως τη κύρια οδό προς την ανακάλυψη του εαυτού και του κόσμου.Σε κάποιους στίχουςη εκκωφαντική σιωπή σηματοδοτεί τη μοναξιά, τον πόνο, την εγκατάλειψη, ενώ σε άλλους εμφανίζεται ως η μόνη ελπίδα να κατανοήσουμε ή και να ανακαλύψουμε τον εαυτό μας. Η σιωπή του Γ.Π.Παπαδάκη είναι η ενεργητική σιωπή του ‘Σατόρι’, της ξαφνικής ενόρασης. μια σιωπή συνωμοτική, συνειδητή που καλύπτει τα πάντα δίνοντας στον κόσμο μας συνοχή και νόημα. Πρόκειται με άλλα λόγια μια σιωπή που δεν υποδηλώνει κενό, αλλά μια υπερπλήρη κατάσταση ύπαρξης, όπου ο νους παύει να θορυβεί για να επιτρέψει στο «είναι» να αναπνέει. (‘Η Σιωπή του Νου’)

Ο Σμιλευτής του άρρητου είναι μια κατάθεση οντολογικής αγωνίας. Ο Γ.Π.Παπαδάκης χρησιμοποιεί σύνθετες διακειμενικές αναφορές —από τον Κάφκα και τον Ντοστογιέφσκι μέχρι τον Λάο Τσε— για να καταλήξει σε μια ποίηση γυμνή, λιτή και ουσιαστική. Το «παράδοξο» εδώ δεν είναι ένα λογοπαίγνιο, αλλά η ίδια η ουσία της ύπαρξης: όσο περισσότερο αφαιρεί ο ποιητής από τον θόρυβο του κόσμου, τόσο περισσότερο πλησιάζει το άρρητο φως.

 

ΣΜΙΛΕΥΤΗΣ ΤΟΥ ΑΡΡΗΤΟΥ: ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΤΙΚΗ ΜΠ. ΔΕΡΜΙΤΖΑΚΗΣ

 

Γιώργος Πολ. Παπαδάκης, Σμιλευτής του άρρητου, Δίφρος 2025, σελ. 48

 

 

 Έχουμε παρουσιάσει όλα τα βιβλία του Γιώργου Πολ. Παπαδάκη, από τότε που ξεκινάει η φιλία μας, αρχές του 2004, σε μια βιβλιοπαρουσίαση. Ήταν το βιβλίο του Σταμάτη Δανά, «Στα μονοπάτια του ανέφικτου», το οποίο παρουσιάσαμε από κοινού.

  Ο Γιώργος Πολ. Παπαδάκης έχει μια ευρεία γκάμα συγγραφικών δραστηριοτήτων και ενδιαφερόντων, που δεν θα ήθελα να σπαταλήσω το χώρο να την αναφέρω, γι’ αυτό θα σας παραπέμψω στην ανάρτησή μου για την προηγούμενη ποιητική του συλλογή, «Λαξευτής τοπίων».

  Υπαρξιακές αγωνίες και οντολογικές αναζητήσεις αποτελούν τον παραδειγματικό άξονα των ποιημάτων του Γιώργου. Δεν είναι τυχαίο που συναντήσαμε 13 φορές τη λέξη «χρόνο»,  σε διάφορες πτώσεις που παραπέμπει στο οντολογικό («Επτά χρόνια κι άλλες τόσες αιωνιότητες κι ο χρόνος καμπυλώνει, ξαναρχίζει, σαν να ’ταν γραμμένος σε βιβλίο που δε λέει να τελειώσει») και 7 φορές η λέξη «χρόνια», που παραπέμπει στο υπαρξιακό. «Πώς πέρασαν τα χρόνια» είναι ένα από τα διακείμενα της συλλογής.

  Η διακειμενικότητα είναι το κύριο χαρακτηριστικό της ποίησής του, την οποία συναντήσαμε και στην προηγούμενη συλλογή. Οι αναφορές σε συγγραφείς και ποιητές είναι άφθονες, καθώς και η παράθεση αποσπασμάτων τους. Κολακεύουν τον επαρκή αναγνώστη, αλλά δεν αφήνουν και τον «ανεπαρκή» στην απογοήτευση. Παρατίθεται η πηγή τους στις σημειώσεις στο τέλος της συλλογής.

  Όμως καιρός να δώσουμε το λόγο στον ποιητή, παραθέτοντας αποσπάσματα.

   Τα μυαλά της γενιάς μου / παραπαίουν μεταξύ φρόνησης και αυταπάτης

   Και της δικής μου, ανάμεσα στο συμβιβασμό της πραγματικότητας και το μη συμβιβασμό της ουτοπίας.

 

«Μην πιστεύεις ό,τι βλέπεις./ κι η αλήθεια, /ψευδαίσθηση ανώτερη,κατασκευή μιας ανώτερης νοημοσύνης». /   De omnibus dubitandum est.

 

Κι όμως, σε βλέπω παντού, / σε αγγίζω παντού, / σε αγκαλιάζω παντού–

ίσως γιατί η απουσία σου / είναι πιο παρούσα / απ’ την παρουσία μου

 

  Το ερωτικό στοιχείο εμφιλοχωρεί στα ποιήματα κάθε ποιητή, όπως και σε σχεδόν κάθε ταινία.  

Η ροή του χρόνου μας σκεπάζει διαρκώς, / πανταχόθεν∙ / καμιά δίοδος διαφυγής.

Αιχμάλωτοι σε χοάνη που στενεύει,  / μας ρουφά αθέατη σπείρα.

 

  Από τα πιο υπαρξιακά αποσπάσματα της συλλογής.  Στο ίδιο ποίημα πιο κάτω, βλέπουμε το οντολογικό:

 ποιος ο πανούργος χρονομέτρης / που γελά με τα συντρίμμια μας;

 Τα κεριά του Καβάφη έχουν σβήσει προ πολλού. / Φυτίλια φωτίζονται απ’ το φεγγάρι,

νομίζουν τα καημένα πως καίνε ακόμη.

   Στους οντολογικούς και υπαρξιακούς προβληματισμούς του ποιητή, εμφιλοχωρεί πάντα μια μελαγχολία. Όπως και στο παρακάτω:

 

…έχουμε ακόμα λίγη χαρά να μοιράσουμε / πριν πέσει η αυλαία,

ή μήπως η αυλαία έχει πέσει / και δεν το καταλάβαμε;

 

Η ζωή είναι –λέει– μια ψευδαίσθηση.

Μα τότε κι οι μνήμες / είναι τρύπες γεμάτες φως, / κρυμμένες στις τσέπες της συνείδησης.

Κι αν τις αγγίξεις, ξυπνούν σαν σπίρτα / στο πιο βαθύ σκοτάδι.

   «Οι μνήμες είναι τρύπες γεμάτες φως». Οι μεταφορές του Παπαδάκη είναι ιδιαίτερα εύστοχες, πρωτότυπες και τολμηρές.

 Αλλού αναφέρει:

Ο Άμλετ σκούπισε το βλέμμα, σαν να έσβηνε λάδι σε λυχνάρι. / Και τότε, χωρίς βιάση, ρώτησε: «Κι αν η απάντηση είναι να ζεις – / για ποιον ζεις; για ποιον πεθαίνεις;»

   Ο Παπαδάκης πηγαίνει πιο πέρα τον υπαρξιακό προβληματισμό του Άμλετ.

 Η ζωή  είναι μια κούπα νερό.

είτε τη γεύεσαι γουλιά-γουλιά,

είτε σε πνίγει πριν το καταλάβεις.

 Μηδέν άγαν

 Μου είπαν: πήδηξε – θα ανυψωθείς

Vivere pericolosamente

 Λένε: «Ζήσε στο παρόν».

Το μόνο παρόν που ζω είναι τα μάτια σου.    Εγώ, τα χείλη σου.  

Μα στα πλοκάμια του έρωτα αν πέσεις,

ζήλια, αγωνία, πληγές που δεν φαίνονται,

ρίσκο συνεχές σαν κύμα που δεν κοπάζει.

Αφόρητη γίνεται η ζωή.

 Όπως είπε ο Woody Allen, Sex alleviates tension. Love causes it.

 Να μην ξεχάσω το χόμπι μου, να ανιχνεύω κανονικά μέτρα, κυρίως ιαμβικούς δεκαπεντασύλλαβους σε πεζά κείμενα και σε πεζόμορφα ποιήματα:

 το βλέμμα του ήταν θάλασσα πριν από καταιγίδα

Η ενοχή είναι σαφής, όταν μιλά ο Νόμος

  Και ένας αμφίβραχυς:

αχόρταγο βάραθρο ατέλειωτης πείνας για νιότη

  Και ένας ανάπαιστος:

Η ΣΙΩΠΗ ΜΟΥ ΜΙΛΟΥΣΕ ΤΗ ΝΥΧΤΑ

  Είναι τίτλος ποιήματος, με κεφαλαία. Σε αντίθεση με τα ποιήματα της προηγούμενης συλλογής, εδώ τα τιτλοφορεί.   Εξαιρετικά και αυτά τα ποιήματα του Γιώργου, ευχόμαστε να είναι καλοτάξιδα.