Μια Ανάγνωση στις «Παραβολές και Παράδοξα» του Φραντς Κάφκα
Στο βιβλίο «Παραβολές και Παράδοξα» του Φραντς Κάφκα (Εκδόσεις ΑΡΧΕΤΥΠΟ, μετάφραση Άλκηστης Κελεσίδη), δεν έρχεσαι αντιμέτωπος με μια παραδοσιακή συλλογή διηγημάτων. Πρόκειται, στην πραγματικότητα, για μια συγκέντρωση σπαραγμάτων, σκόρπιων σημειώσεων, ημερολογιακών καταχωρίσεων (1910-1923), επιστολών, αλλά και αποσπασμάτων από τα «Οκτώ Τετράδια Οκτάβου» (Octavo Notebooks). Όλα αυτά, που για πρώτη φορά συγκεντρώθηκαν στην ιστορική έκδοση του Schocken Books το 1961 υπό την επιμέλεια του Nahum N. Glatzer, δεν θα είχαν φτάσει ποτέ στα χέρια μας αν ο φίλος του Κάφκα, Μαξ Μπροντ, είχε υπακούσει στην τελευταία επιθυμία του συγγραφέα να καούν όλα τα χειρόγραφά του.
Αυτή η εκ των υστέρων (post-mortem) διάσωση προσδίδει στα κείμενα μια ωμή, αφιλτράριστη ειλικρίνεια. Δεν είναι διηγήματα με τη συμβατική έννοια. Είναι σπαράγματα σκέψεων που, με κεντρικό άξονα το παράδοξο, χτυπούν κατευθείαν τον πυρήνα της ανθρώπινης αγωνίας.
Η γλώσσα του Κάφκα είναι κοφτή, απλή, δωρική, χωρίς περιττούς προλόγους. Σε πετάει βίαια και άμεσα μέσα στην κατάσταση. Αυτή η ξηρή, σχεδόν γραφειοκρατική αμεσότητα είναι που κάνει το παράλογο να μοιάζει φυσικό και, τελικά, τρομακτικό.
Η χρήση του παράδοξου στοιχείου, δοσμένη με μια εσωτερική, χαμηλόφωνη μελαγχολία που αγγίζει τα όρια του ποιητικού, εντυπωσιάζει και δίνει στα κείμενα μια σκοτεινή μαγεία.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της οντολογικής και κοινωνικής ανατομίας είναι η πασίγνωστη παραβολή «Μπροστά στο Νόμο». Ένας χωρικός φτάνει ζητώντας να εισέλθει στον Νόμο, αλλά βρίσκει την πύλη κλειστή από έναν φρουρό, ο οποίος του δηλώνει πως «αυτή τη στιγμή» δεν μπορεί να του επιτρέψει την είσοδο. Ο χωρικός, αντί να επαναστατήσει ή να αποχωρήσει, επιλέγει να καθίσει σε ένα σκαμνί και να περιμένει. Περιμένει μέρες, χρόνια, μια ολόκληρη ζωή, προσπαθώντας να δωροδοκήσει τον φρουρό, να τον παρακαλέσει, να τον πείσει. Και όταν πια το σώμα του φθείρεται και το τέλος πλησιάζει, ο φρουρός του αποκαλύπτει την τραγική, συντριπτική αλήθεια: «Αυτή η πόρτα προοριζόταν μόνο για σένα, και τώρα θα την κλείσω».
Το μεγαλείο αυτής της παραβολής βρίσκεται στην αποδόμηση της σχέσης του ανθρώπου με το απόλυτο, το απρόσιτο.
Η πρώτη παρατήρηση αφορά την ελεύθερη βούληση του χωρικού. «Ο χωρικός ήρθε με δική του ελεύθερη βούληση, στην ιστορία δεν υπάρχει καμία αναφορά σε εξαναγκασμό», σημειώνεται. Αυτή είναι η πρώτη τραγική ειρωνεία: ο άνθρωπος εγκλωβίζεται μόνος του. Δεν τον κρατούν αλυσίδες, αλλά η ίδια η εσωτερική του ανάγκη για έγκριση, η αυταπάτη ότι η δικαίωση πρέπει να του παραχωρηθεί από κάποιον άλλον, από μια εξωτερική εξουσία. Ο χωρικός επιλέγει την υποταγή της αναμονής.
Έπειτα, υπάρχει ο φρουρός —αυτή η αινιγματική, σχεδόν γκροτέσκα φιγούρα με το γούνινο πανωφόρι και τη μακριά γενειάδα. Είναι ο φρουρός ένας απατεώνας που παραπλάνησε τον χωρικό; Ή μήπως είναι και ο ίδιος δέσμιος, ένας υπάλληλος του καθήκοντος που αυταπάται; «Δεν εγκαταλείπει τη θέση του ούτε μια φορά κατά τη διάρκεια όλων αυτών των ετών», υπογραμμίζοντας μια σχολαστική, σχεδόν τυφλή προσήλωση σε έναν ρόλο που ίσως και ο ίδιος δεν κατανοεί πλήρως. Ο φρουρός είναι ο μεσολαβητής, το εμπόδιο που παίρνει τα δώρα του χωρικού «μόνο και μόνο για να μη νιώσει ότι δεν έκανε ό,τι μπορούσε».
Το «παράδοξο» φτάνει στην κορύφωσή του τη στιγμή του θανάτου. Η όραση του χωρικού φθίνει, ο κόσμος σκοτεινιάζει, κι όμως «στο σκοτάδι μπορεί πλέον να αντιληφθεί μια λάμψη που αναβλύζει αδιάκοπα από την πόρτα του Νόμου». Αυτή η λάμψη είναι η ύστατη, αποκαλυπτική ειρωνεία. Το φως υπάρχει, είναι εκεί, πάντα ήταν, αλλά γίνεται ορατό μόνο όταν η ζωή έχει πια εξαντληθεί, όταν η πόρτα είναι έτοιμη να κλείσει για πάντα.
Η παραβολή αυτή είναι αριστουργηματική, καθώς με λεπτό σαρκασμό χτυπά την υποκρισία των κοινωνικών συστημάτων. Ωστόσο, η βάση της, αν και εν τέλει κοινωνική —μια αποτύπωση της γραφειοκρατικής αποξένωσης και της θεσμικής βίας—, εγγράφεται σε ένα βαθύτερο οντολογικό επίπεδο.
Το αδιέξοδο στην παραβολή του Νόμου δεν οφείλεται απλώς στη διαφθορά ενός συστήματος. Το τραγικό είναι ότι ο ίδιος ο άνθρωπος (ο χωρικός) αυτοεγκλωβίζεται, σεβόμενος ένα απρόσιτο και παράλογο σύμπαν. Δεν είναι μόνο η κοινωνική υποκρισία που τον εξουθενώνει, αλλά η υπαρξιακή του αδυναμία να δράσει έξω από τα όρια της υποταγής. Η κοινωνική παρακμή και η οντολογική μοναξιά εδώ ταυτίζονται.
Την ίδια ακριβώς δύναμη συναντάμε και στο συγκλονιστικό «Ένα Αυτοκρατορικό Μήνυμα» (Eine kaiserliche Botschaft).
Είναι η ιστορία ενός ετοιμοθάνατου Αυτοκράτορα που στέλνει ένα προσωπικό, κρίσιμο μήνυμα στον ταπεινό υπήκοο. Ο αγγελιοφόρος ξεκινάει, αλλά η αυτοκρατορία είναι τόσο απέραντη, τα πλήθη τόσο πυκνά, οι αυλές και τα παλάτια τόσα πολλά, που δεν πρόκειται να φτάσει ποτέ. Κι εσύ κάθεσαι στο παράθυρό σου, όταν πέφτει το βράδυ, και ονειρεύεσαι αυτό το μήνυμα. Αυτό το κείμενο είναι η επιτομή του παράδοξου: η αλήθεια (το μήνυμα) υπάρχει, αλλά η απόσταση και το χάος του κόσμου την καθιστούν αδύνατη. Είναι μια ποιητική, τραγική μικρογραφία της ανθρώπινης μοίρας.
Οι «Παραβολές και Παράδοξα» παραμένουν ένα αναγκαίο, κοφτερό νυστέρι. Μας υπενθυμίζουν ότι η πύλη είναι πάντα ανοιχτή—αλλά το να καθίσεις στο σκαμνί, περιμένοντας την άδεια του φρουρού, είναι ο πιο σίγουρος τρόπος να πεθάνεις στο σκοτάδι, βλέποντας το φως μόνο την ώρα που η πόρτα κλείνει. Πρόκειται για μια ποίηση της υπαρξιακής και κοινωνικής ήττας, που όμως, μέσα από την ίδια της την ωμότητα, μας καλεί σε αφύπνιση.
Γιώργος Πολ. Παπαδάκης
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου