Η «Σονάτα του Κρόιτσερ» του Λ. Τολστόι
Η «Σονάτα του Κρόιτσερ» (1889) συμπυκνώνει την πιο σκοτεινή, μανιακή πλευρά του όψιμου Τολστόι. Με αφορμή ένα αληθινό περιστατικό που υπέπεσε στην αντίληψή του, ο Ρώσος συγγραφέας κλείνει τους ήρωές του στον ασφυκτικό χώρο ενός κουπέ τρένου και στήνει μια αδυσώπητη ανατομία της ανθρώπινης σάρκας, της κτητικότητας και του αστικού γάμου των τελών του 19ου αιώνα.
Η Χριστιανική Εμμονή και η Ρήξη με την Εκκλησία
Στη συγκεκριμένη χρονική περίοδο, ο Τολστόι διακατέχεται από μια οξεία, σχεδόν βασανιστική εμμονή με τη σεξουαλικότητα. Η στάση του διαμορφώνεται από μια αυστηρή, ασκητική ηθική. Η διάκριση εδώ οφείλει να είναι απολύτως σαφής: ο Τολστόι δεν έχει καμία σχέση με τη θεσμοθετημένη Εκκλησία, την οποία απορρίπτει ως αποστεωμένο μηχανισμό εξουσίας. Το ενδιαφέρον του εστιάζεται αποκλειστικά στον Χριστό και στη διδασκαλία του.
Αυτές τις αρχές προσπάθησε να τις επιβάλει βίαια και στο δικό του σπίτι. Κήρυττε την πλήρη αποχή από το σεξ —απαιτώντας την ακόμα και από τους ανύπαντρους άνδρες— θεωρώντας ότι η γενετήσια ορμή συνιστά την πρωτογενή πηγή κάθε κοινωνικής και ηθικής διαφθοράς.
Ο Παράφρονας Ήρωας και η Γυναίκα-Σκεύος Ηδονής
Ο πρωταγωνιστής, ο Ποζντνίσεφ, δεν φτάνει στο έγκλημα από μια στιγμιαία έκρηξη πάθους. Οδηγείται στη δολοφονία επειδή το μυαλό του σαλεύει κάτω από το βάρος της σεξουαλικής έξαρσης, των ενοχών και μιας νοσηρής ζήλιας. Ο στόχος του Τολστόι είναι ακριβώς να στηλιτεύσει αυτή την παράνοια.
Μέσα από την αφήγηση αποκαλύπτεται η δομή της ρωσικής οικογένειας της εποχής: η γυναίκα υποβιβάζεται συστηματικά σε σκεύος ηδονής και μηχανή αναπαραγωγής, στερημένη από κάθε πνευματική υπόσταση. Όταν η ένωση δύο ανθρώπων θεμελιώνεται πάνω σε αυτή την υποκριτική σαρκική συναλλαγή, το νομοτελειακό της τέρμα είναι η αμοιβαία απέχθεια.
Σε αυτό το έδαφος εισβάλλει η Σονάτα Νο. 9 του Μπετόβεν. Η μουσική εκλαμβάνεται από τον Τολστόι ως μια επικίνδυνη, ανορθολογική δύναμη που ξεσηκώνει τα ένστικτα. Η κοινή εκτέλεση του έργου από τη σύζυγο και τον βιολιστή λειτουργεί ως ο τελικός πυροκροτητής: ο Ποζντνίσεφ εισπράττει τη μουσική συνέργεια ως ερωτική προδοσία και η κτητικότητά του οπλίζει το χέρι του.
Η Θύελλα των Αντιδράσεων: Τσαρική Λογοκρισία, ΗΠΑ και Κριτική
Η κυκλοφορία του βιβλίου το 1889 προκάλεσε άμεσο σεισμό.
Η στάση του Τσάρου και της Εκκλησίας: Οι τσαρικές αρχές απαγόρευσαν αμέσως τη διακίνηση του βιβλίου ως ανήθικου και επικίνδυνου. Η δημοσίευσή του επιτράπηκε μόνο όταν η σύζυγος του συγγραφέα, Σοφία, μεσολαβήσε προσωπικά στον Τσάρο Αλέξανδρο Γ΄, κι αυτό αποκλειστικά για την συμπερίληψή του στον 13ο τόμο των «Απάντων» του Τολστόι. Η Ρωσική Εκκλησία το καταδίκασε ως αιρετικό πόνημα που προσβάλλει το μυστήριο του γάμου.
Η απαγόρευση στις ΗΠΑ: Το αμερικανικό ταχυδρομείο απαγόρευσε τη διακίνηση εφημερίδων που δημοσίευαν τη νουβέλα σε συνέχειες, ενώ ο τύπος της εποχής χαρακτήρισε το έργο πορνογραφικό —προκαλώντας την καυστική αντίδραση του Τζορτζ Μπέρναρντ Σω ενάντια στον αμερικανικό πουριτανισμό.
Η αποτίμηση της κριτικής: Οι συντηρητικοί κύκλοι είδαν στο κείμενο έναν επικίνδυνο μηδενισμό και μια μισανθρωπική υστερία. Αντίθετα, οι πιο διορατικοί αναλυτές της εποχής —και η μεταγενέστερη κριτική— αναγνώρισαν μια βίαιη, ψυχαναλυτικού τύπου αποδόμηση της πατριαρχικής υποκρισίας.
Τα Αδιέξοδα της Νεωτερικότητας
Πίσω από την ψυχογραφία του εγκλήματος, η κριτική αναδεικνύει τελικά τη «Σονάτα του Κρόιτσερ» ως μια μετωπική σύγκρουση του Τολστόι με την ίδια τη νεωτερικότητα. Επιλέγοντας ως σκηνικό το τρένο —το κατεξοχήν σύμβολο της βιομηχανικής προόδου— ο συγγραφέας τοποθετεί τον «εκμοντερνισμένο» άνθρωπο μέσα σε ένα μεταλλικό κλουβί, όπου η τεχνολογική ταχύτητα συνυπάρχει με την απόλυτη ηθική αποσύνθεση. Η αστική νεωτερικότητα υπόσχεται την απελευθέρωση, αλλά στην πράξη μετατρέπει τον γάμο σε υποκριτική εμπορική σύμβαση, τη γυναίκα σε εκλεπτυσμένο σκεύος ηδονής και την τέχνη σε ένα αυτόνομο, επικίνδυνο «διεγερτικό» των αισθήσεων αποκομμένο από το ήθος. Για τον Τολστόι, η τραγωδία του Ποζντνίσεφ είναι το ακριβές σύμπτωμα ενός πολιτισμού που προοδεύει τεχνικά, ενώ η ψυχή του παρακμάζει, εγκλωβισμένη στα ίδια της τα αδιέξοδα.
Γιώργος Πολ. Παπαδάκης
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου