ΣΜΙΛΕΥΤΗΣ ΤΟΥ ΑΡΡΗΤΟΥ, ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΤΙΚΗ, ΕΥΑ ΣΤΑΜΟΥ, ΟΔΟΣ ΠΑΝΟΣ, 2026

 

Σμιλευτής του άρρητου, Γιώργος Πολ. Παπαδάκης, Δίφρος, 2025

 

Εύα Στάμου

 

Ο Γιώργος Πολ. Παπαδάκης έχει σημειώσει μακρά πορεία στα ελληνικά γράμματα καθώς έχει ήδη στο ενεργητικό του επτά ποιητικές συλλογές, ένα μυθιστόρημα, μια συλλογή διηγημάτων, κι  ένα θεατρικό έργο-παραμύθι. Έχει εκδώσει επίσης επτά μελέτες και έναν τόμο με συνεντεύξεις γνωστών προσωπικοτήτων από τον χώρο της τέχνης και του πολιτισμού.

Μέσα από τους στίχους της τελευταίας ποιητικής συλλογής του Σμιλευτής του άρρητουζωντανεύουν οι λογοτεχνικοί ήρωες κλασικών αριστουργημάτων.Σε κάθε σελίδα σχεδόν, ο Γ.Π. Παπαδάκης συνομιλεί με τα κείμενα των πιο εμβληματικών μορφών της παγκόσμιας λογοτεχνίας σε μια προσπάθεια επαναδιαπραγμάτευσης του ανθρώπινου πεπρωμένου. Δεν πρόκειται για μια στείρα παράθεση ονομάτων, αλλά για μια οργανική ενσωμάτωση· είναι άλλωστε χαρακτηριστικό γνώρισμα των πνευματικών ανθρώπων να βρίσκονται σε συνεχή διάλογο με τους δημιουργούς που έχουν επηρεάσει τη σκέψη τους.

Ο ποιητήςυπενθυμίζει στον μυημένο αναγνώστη το νιτσεϊκό σύμπαν της αιώνιας επιστροφής, την μπορχεσιανή αντίληψη για τον χρόνο και την αφήγηση ως κυκλικό λαβύρινθο, τη θεώρηση του Μπεργκσόν για τη χρονικότητα, τα εκλεκτά κείμενατου Δάντη, του Σαίξπηρ, του Φώκνερ, του Τόμας Μαν, του Έλιοτ, του Κάφκα. Μοιάζει να καλεί τα «ιερά πνεύματα» των δημιουργών όχι ως διακοσμητικά στοιχεία, αλλά ως καθοδηγητές σε μια πορεία προς τη ‘φώτιση’. Η πυκνότητα της γραφής του λειτουργεί εδώ ως μεγεθυντικός φακός: κάθε λέξη είναι προσεκτικά ζυγισμένη, ώστε να ελαχιστοποιείται η απόσταση ανάμεσα στο σημαίνον και το σημαινόμενο.

Τα περισσότερα ποιήματα της συλλογής αποτελούν παραλλαγές σε καίρια υπαρξιακά θέματα: τη ματαιότητα, την ατέρμονη αναζήτηση της αλήθειας και το οντολογικό παράδοξο του να είμαστε, την ίδια στιγμή, νεκροί και ζωντανοί. Οι στίχοι διακρίνονται από μια μελαγχολική ποιότητα, ταλαντευόμενοι ανάμεσα στη θλίψη και την αποδοχή του τέλους. Όπως σημειώνει στις ‘Στρατιές των μελλοθάνατων’, «οι σκέψεις μεταμορφώνονται σε δαίμονες που τρώνε την ψυχή».

Πρόκειται για ποίηση σκοτεινή και απαισιόδοξη ή για μια ωμά αποκαλυπτική καταγραφή της ανθρώπινης συνθήκης;

Ο Γ.Π.Παπαδάκης χρησιμοποιεί το παράδοξο ως εργαλείο αφύπνισης. Ο αφηγητής βρίσκεται σε διαρκή αναζήτηση: ψάχνει απαντήσεις στα βιβλία, στην ενδοσκόπηση, στην παρατήρηση, στον έρωτα, μα η λύτρωση δεν διαφαίνεται πουθενά.Καθώς η επινόηση μπερδεύεται με την αλήθεια, μοιάζει εγκλωβισμένος σε ένα δυσοίωνο παρόν, από το οποίο μόνο η σιωπή έχει τη δύναμη να του προσφέρει προσωρινή ανακούφιση.

Με γλώσσα ακριβή και εκλεπτυσμένη, ο δημιουργός μιλά για τον καθημερινό αγώνα υπέρβασης του αναπόφευκτου. Η εμμονή του σε συγκεκριμένες έννοιες που διατρέχουν τη συλλογή μαρτυρά την προσπάθεια ανακάλυψης μιας δύναμης χωρίς όνομα. Πρόκειται για μια ουσία που δεν εκφράζεται με λόγια, μια μεταφυσική ώθηση που μας επιτρέπει να απολαμβάνουμε τη ζωή παρά τη γνώση της φθοράς.(‘Χιόνι τον Ιούλιο’)

Αν και ο Γ. Π. Παπαδάκης στοχεύει πρωτίστως στη διέγερση του στοχασμού,σε αρκετές περιπτώσεις η ανάγνωση κάποιων στίχων προκαλεί γνήσια συγκίνηση καθώς ο καθένας μπορεί να φέρει στο νου του αγαπημένους που δεν βρίσκονται πια στη ζωή.

Στο ποίημα ‘Το σπίτι’, για παράδειγμα, η απαρίθμηση των αντικειμένων που σημαδεύτηκαν από το χάδι ή το βλέμμα όσων έχουν πεθάνει, κρατώνταςγια πάντα ζωντανή τη μνήμη τους, στοιχειώνει την σκέψη του συγγραφέα και κατ’ επέκταση του αναγνώστη με τρόπο που φέρνει στο νου τούς ιψενικούς Βρικόλακες.Οι αναμνήσεις εδώ δεν είναι μια ουδέτερη διαδικασία ανάκλησης. Είναι η καύσιμη ύλη της οδύνης και της ενοχής, αλλά ταυτόχρονα και η μόνη οδός προς το φως.

Ακόμα και η λογοτεχνία, αυτή η «μεγάλη παρηγοριά», συχνά αποδεικνύεται ανεπαρκής μπροστά στο υπαρξιακό βάρος. Στην ‘Ενδοσκόπηση’, ο ποιητής ομολογεί πως ούτε η Έρημη Χώρα ούτε τα Cantos στάθηκαν ικανά να τον λυτρώσουν, αλλά αντίθετα τον βύθισαν πιο βαθιά στο «αλίπαστο χώμα» της αυτογνωσία

Επηρεασμένος βαθιά από τη μελέτη της ινδικής φιλοσοφίας, ο Γ.Π. Παπαδάκης δεν διστάζει να προτείνει τη σιωπή ως τη κύρια οδό προς την ανακάλυψη του εαυτού και του κόσμου.Σε κάποιους στίχουςη εκκωφαντική σιωπή σηματοδοτεί τη μοναξιά, τον πόνο, την εγκατάλειψη, ενώ σε άλλους εμφανίζεται ως η μόνη ελπίδα να κατανοήσουμε ή και να ανακαλύψουμε τον εαυτό μας. Η σιωπή του Γ.Π.Παπαδάκη είναι η ενεργητική σιωπή του ‘Σατόρι’, της ξαφνικής ενόρασης. μια σιωπή συνωμοτική, συνειδητή που καλύπτει τα πάντα δίνοντας στον κόσμο μας συνοχή και νόημα. Πρόκειται με άλλα λόγια μια σιωπή που δεν υποδηλώνει κενό, αλλά μια υπερπλήρη κατάσταση ύπαρξης, όπου ο νους παύει να θορυβεί για να επιτρέψει στο «είναι» να αναπνέει. (‘Η Σιωπή του Νου’)

Ο Σμιλευτής του άρρητου είναι μια κατάθεση οντολογικής αγωνίας. Ο Γ.Π.Παπαδάκης χρησιμοποιεί σύνθετες διακειμενικές αναφορές —από τον Κάφκα και τον Ντοστογιέφσκι μέχρι τον Λάο Τσε— για να καταλήξει σε μια ποίηση γυμνή, λιτή και ουσιαστική. Το «παράδοξο» εδώ δεν είναι ένα λογοπαίγνιο, αλλά η ίδια η ουσία της ύπαρξης: όσο περισσότερο αφαιρεί ο ποιητής από τον θόρυβο του κόσμου, τόσο περισσότερο πλησιάζει το άρρητο φως.

 

ΣΜΙΛΕΥΤΗΣ ΤΟΥ ΑΡΡΗΤΟΥ: ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΤΙΚΗ ΜΠ. ΔΕΡΜΙΤΖΑΚΗΣ

 

Γιώργος Πολ. Παπαδάκης, Σμιλευτής του άρρητου, Δίφρος 2025, σελ. 48

 

 

 Έχουμε παρουσιάσει όλα τα βιβλία του Γιώργου Πολ. Παπαδάκη, από τότε που ξεκινάει η φιλία μας, αρχές του 2004, σε μια βιβλιοπαρουσίαση. Ήταν το βιβλίο του Σταμάτη Δανά, «Στα μονοπάτια του ανέφικτου», το οποίο παρουσιάσαμε από κοινού.

  Ο Γιώργος Πολ. Παπαδάκης έχει μια ευρεία γκάμα συγγραφικών δραστηριοτήτων και ενδιαφερόντων, που δεν θα ήθελα να σπαταλήσω το χώρο να την αναφέρω, γι’ αυτό θα σας παραπέμψω στην ανάρτησή μου για την προηγούμενη ποιητική του συλλογή, «Λαξευτής τοπίων».

  Υπαρξιακές αγωνίες και οντολογικές αναζητήσεις αποτελούν τον παραδειγματικό άξονα των ποιημάτων του Γιώργου. Δεν είναι τυχαίο που συναντήσαμε 13 φορές τη λέξη «χρόνο»,  σε διάφορες πτώσεις που παραπέμπει στο οντολογικό («Επτά χρόνια κι άλλες τόσες αιωνιότητες κι ο χρόνος καμπυλώνει, ξαναρχίζει, σαν να ’ταν γραμμένος σε βιβλίο που δε λέει να τελειώσει») και 7 φορές η λέξη «χρόνια», που παραπέμπει στο υπαρξιακό. «Πώς πέρασαν τα χρόνια» είναι ένα από τα διακείμενα της συλλογής.

  Η διακειμενικότητα είναι το κύριο χαρακτηριστικό της ποίησής του, την οποία συναντήσαμε και στην προηγούμενη συλλογή. Οι αναφορές σε συγγραφείς και ποιητές είναι άφθονες, καθώς και η παράθεση αποσπασμάτων τους. Κολακεύουν τον επαρκή αναγνώστη, αλλά δεν αφήνουν και τον «ανεπαρκή» στην απογοήτευση. Παρατίθεται η πηγή τους στις σημειώσεις στο τέλος της συλλογής.

  Όμως καιρός να δώσουμε το λόγο στον ποιητή, παραθέτοντας αποσπάσματα.

   Τα μυαλά της γενιάς μου / παραπαίουν μεταξύ φρόνησης και αυταπάτης

   Και της δικής μου, ανάμεσα στο συμβιβασμό της πραγματικότητας και το μη συμβιβασμό της ουτοπίας.

 

«Μην πιστεύεις ό,τι βλέπεις./ κι η αλήθεια, /ψευδαίσθηση ανώτερη,κατασκευή μιας ανώτερης νοημοσύνης». /   De omnibus dubitandum est.

 

Κι όμως, σε βλέπω παντού, / σε αγγίζω παντού, / σε αγκαλιάζω παντού–

ίσως γιατί η απουσία σου / είναι πιο παρούσα / απ’ την παρουσία μου

 

  Το ερωτικό στοιχείο εμφιλοχωρεί στα ποιήματα κάθε ποιητή, όπως και σε σχεδόν κάθε ταινία.  

Η ροή του χρόνου μας σκεπάζει διαρκώς, / πανταχόθεν∙ / καμιά δίοδος διαφυγής.

Αιχμάλωτοι σε χοάνη που στενεύει,  / μας ρουφά αθέατη σπείρα.

 

  Από τα πιο υπαρξιακά αποσπάσματα της συλλογής.  Στο ίδιο ποίημα πιο κάτω, βλέπουμε το οντολογικό:

 ποιος ο πανούργος χρονομέτρης / που γελά με τα συντρίμμια μας;

 Τα κεριά του Καβάφη έχουν σβήσει προ πολλού. / Φυτίλια φωτίζονται απ’ το φεγγάρι,

νομίζουν τα καημένα πως καίνε ακόμη.

   Στους οντολογικούς και υπαρξιακούς προβληματισμούς του ποιητή, εμφιλοχωρεί πάντα μια μελαγχολία. Όπως και στο παρακάτω:

 

…έχουμε ακόμα λίγη χαρά να μοιράσουμε / πριν πέσει η αυλαία,

ή μήπως η αυλαία έχει πέσει / και δεν το καταλάβαμε;

 

Η ζωή είναι –λέει– μια ψευδαίσθηση.

Μα τότε κι οι μνήμες / είναι τρύπες γεμάτες φως, / κρυμμένες στις τσέπες της συνείδησης.

Κι αν τις αγγίξεις, ξυπνούν σαν σπίρτα / στο πιο βαθύ σκοτάδι.

   «Οι μνήμες είναι τρύπες γεμάτες φως». Οι μεταφορές του Παπαδάκη είναι ιδιαίτερα εύστοχες, πρωτότυπες και τολμηρές.

 Αλλού αναφέρει:

Ο Άμλετ σκούπισε το βλέμμα, σαν να έσβηνε λάδι σε λυχνάρι. / Και τότε, χωρίς βιάση, ρώτησε: «Κι αν η απάντηση είναι να ζεις – / για ποιον ζεις; για ποιον πεθαίνεις;»

   Ο Παπαδάκης πηγαίνει πιο πέρα τον υπαρξιακό προβληματισμό του Άμλετ.

 Η ζωή  είναι μια κούπα νερό.

είτε τη γεύεσαι γουλιά-γουλιά,

είτε σε πνίγει πριν το καταλάβεις.

 Μηδέν άγαν

 Μου είπαν: πήδηξε – θα ανυψωθείς

Vivere pericolosamente

 Λένε: «Ζήσε στο παρόν».

Το μόνο παρόν που ζω είναι τα μάτια σου.    Εγώ, τα χείλη σου.  

Μα στα πλοκάμια του έρωτα αν πέσεις,

ζήλια, αγωνία, πληγές που δεν φαίνονται,

ρίσκο συνεχές σαν κύμα που δεν κοπάζει.

Αφόρητη γίνεται η ζωή.

 Όπως είπε ο Woody Allen, Sex alleviates tension. Love causes it.

 Να μην ξεχάσω το χόμπι μου, να ανιχνεύω κανονικά μέτρα, κυρίως ιαμβικούς δεκαπεντασύλλαβους σε πεζά κείμενα και σε πεζόμορφα ποιήματα:

 το βλέμμα του ήταν θάλασσα πριν από καταιγίδα

Η ενοχή είναι σαφής, όταν μιλά ο Νόμος

  Και ένας αμφίβραχυς:

αχόρταγο βάραθρο ατέλειωτης πείνας για νιότη

  Και ένας ανάπαιστος:

Η ΣΙΩΠΗ ΜΟΥ ΜΙΛΟΥΣΕ ΤΗ ΝΥΧΤΑ

  Είναι τίτλος ποιήματος, με κεφαλαία. Σε αντίθεση με τα ποιήματα της προηγούμενης συλλογής, εδώ τα τιτλοφορεί.   Εξαιρετικά και αυτά τα ποιήματα του Γιώργου, ευχόμαστε να είναι καλοτάξιδα.