Η Υπαρξιακή Ύβρις της Μορφής: Ανατομία στο «Άγνωστο Αριστούργημα» του Honoré de Balzac
Γράφει ο Γιώργος Πολ Παπαδάκης
Στη σκοτεινή επικράτεια της πεζογραφίας του Honoré de Balzac, το «Άγνωστο Αριστούργημα» (Le Chef-d'œuvre inconnu) ορθώνεται όχι απλώς ως μια αισθητική δοκιμή, αλλά ως ένα πυκνό, ατμοσφαιρικό οικοδόμημα που θα μπορούσε να είχε απορρεύσει από τη γραφίδα του Edgar Allan Poe. Δομημένο πάνω στις θεμελιώδεις αρχές του Ρομαντισμού, το κείμενο υφαίνει έναν ιστό από αινιγματικά υπονοούμενα, υποβλητική σκιαγράφηση και μια αδιάκοπη, σχεδόν εφιαλτική αντιπαραβολή: την τραγική σύγκρουση ανάμεσα στην απόλυτη, ιδεατή ομορφιά και το μακάβριο ίχνος της φθοράς που επιφέρει η ανθρώπινη αλαζονεία.
Η μπαλζακική αφηγηματική τεχνική επιστρατεύει μια περιγραφική υπερβολή εξαιρετικής εικαστικής πυκνότητας. Οι λεπτομερείς, περιτεχνα δοσμένες αναλύσεις για το φως, τις σκιάσεις, τις στρώσεις των χρωμάτων και την ανατομία των σωμάτων δεν αποτελούν απλό αισθητικό διάκοσμο. Αντίθετα, αποκαλύπτουν τη βαθιά μελέτη του συγγραφέα πάνω στη θεωρία και την τεχνική της ζωγραφικής. Ο Balzac χρησιμοποιεί τη γλώσσα των εικαστικών με μαεστρία προκειμένου να προσεγγίσει τον υπερβατικό τόνο της δημιουργίας, για να αποδείξει, εντέλει, το ανυπέρβλητο τραγικό όριο: την απόλυτη αδυναμία της ύλης να εγκλωβίσει το άπειρο.
Ο κεντρικός φιλοσοφικός στόχος του δημιουργού εστιάζει στην ιχνηλάτηση αυτού ακριβώς του ορίου. Η αγωνιώδης προσπάθεια για την επίτευξη της απόλυτης καλλιτεχνικής τελειότητας εκτρέπεται νομοτελειακά στο αντίθετό της. Η επιθυμία για την εμφύσηση αληθινής ζωής στον καμβά μετατρέπεται σε μια καταστροφική ύβρη, όπου η υπερβολική επεξεργασία δεν αποκαλύπτει τη μορφή, αλλά την καταβροχθίζει, οδηγώντας στην απόλυτη αποσύνθεση.
Η δομή της αφήγησης στηρίζεται αριστοτεχνικά πάνω στην ψυχολογική μορφή του γέρο-Φρένχοφερ. Ο Balzac φιλοτεχνεί ένα σκοτεινό, αινιγματικό πορτρέτο που αιωρείται διαρκώς στο μεταίχμιο: ο αναγνώστης χειραγωγείται σε μια συνεχή αμφιβολία για το αν αντικρίζει την αληθινή, ανώτερη μεγαλοφυΐα που κατέχει τα έσχατα μυστικά της τέχνης ή μια τραγική αιχμάλωτη ψυχή που έχει βυθιστεί στην απόλυτη παράνοια. Αυτή η ψυχογραφική αμφισημία τροφοδοτεί το πρωτογενές κλειδί της πλοκής: μια αβάσταχτη αφηγηματική αγωνία που κλιμακώνεται σταδιακά, καθώς ο αναγνώστης αναμένει με κομμένη την ανάσα τη στιγμιαία αποκάλυψη του μυστικού έργου.
Η υποδοχή του κειμένου από την ταυτόχρονη κριτική της εποχής υπήρξε αμήχανη, αντιμετωπίζοντας τη νουβέλα ως μια παράδοξη, σκοτεινή μυθοπλασία. Ωστόσο, η καλλιτεχνική πρωτοπορία αναγνώρισε αμέσως την προφητική της ισχύ. Η μπαλζακική αυτή σύλληψη άσκησε καταλυτική επίδραση στον Oscar Wilde —ο οποίος στο «Πορτρέτο του Dorian Gray» μετέπλασε την εμμονή του πίνακα που απορροφά τη ζωή— ενώ παράλληλα λειτούργησε ως ευαγγέλιο για τους μείζονες καλλιτέχνες του 20ού αιώνα. Ο Paul Cézanne ταυτίστηκε σπαρακτικά με τη μορφή του Φρένχοφερ, ενώ ο Pablo Picasso, γοητευμένος από την προαναγγελία της αποδόμησης της μορφής και της έλευσης της Αφηρημένης Τέχνης, φιλοτέχνησε τη μνημειώδη σειρά χαλκογραφιών για την εικονογράφηση του έργου.
Αυτή η καταστροφική διαλεκτική της τελειομανίας δεν περιορίζεται από τον Balzac περιπτωσιολογικά στη ζωγραφική. Αποτελεί επέκταση μιας συνολικής φιλοσοφικής λογικής που διατρέχει το σύνολο των τεχνών: την ίδια τραγική μοίρα συναντά ο μουσικός που αναζητά την απόλυτη αρμονία διαλύοντας τη μελωδία, ή ο συγγραφέας που εγκλωβίζεται στην αναζήτηση της πρωτογενούς λέξης.
Όπως νομοτελειακά διαγράφεται από την αρχική σκοτεινή ατμόσφαιρα, η κατάληξη της αισθητικής αυτής αναζήτησης δεν μπορεί παρά να σφραγιστεί από την αμείλικτη τραγικότητα. Η αντιπαράθεση του ανθρώπινου ορίου με το ανέφικτο απόλυτο αφήνει πίσω της μόνον συντρίμμια, επιβεβαιώνοντας ότι όταν η τέχνη διεκδικεί τη θεϊκή ιδιότητα της δημιουργίας, το τίμημα είναι η ολοκληρωτική αφάνεια του δημιουργού.
Γιώργος Πολ. Παπαδάκης
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου