Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΝΟΣ ΑΝΩΝΥΜΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ - Α. ΤΣΕΧΩΦ - ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΟΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΝΟΣ ΑΝΩΝΥΜΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ

Η «Ιστορία ενός αγνώστου ανθρώπου» είναι από εκείνα τα έργα του Τσέχοφ που, παρά τις όποιους εσωτερικούς πλατειασμούς ή τις χαλαρές αφηγηματικές καμπές, καταφέρνουν να αποτυπώσουν μια εξαιρετική χαλκογραφία της εποχής. Ο συγγραφέας δεν στρατεύεται ούτε λαϊκίζει. Παρατηρεί αντικειμενικά τόσο τη ράθυμη, κυνική αριστοκρατία της Πετρούπολης όσο και τον ακατέργαστο κόσμο των λαϊκών στρωμάτων, απογυμνώνοντας την ηθική γύμνια και των δύο πλευρών χωρίς φτηνούς συναισθηματισμούς.Στο επίκεντρο αυτής της συναισθηματικής εμπλοκής βρίσκεται ο Ορλόφ. Η εύκολη, μελοδραματική ανάγνωση τον μετατρέπει γρήγορα στον «κακό» της υπόθεσης που τσακίζει την καρδιά μιας γυναίκας. Η πραγματικότητα του κειμένου, όμως, είναι πολύ πιο σύνθετη. Η Ζηναΐδα Φιοντόροβνα δεν είναι ένα αθώο θύμα. Ενεργώντας με μια απόλυτη, απερίσκεπτη και εγωιστική ορμή, εγκαταλείπει τον σύζυγό της και εισβάλλει στο σπίτι του Ορλόφ χωρίς να τον ειδοποιήσει, φορτώνοντάς του το βάρος μιας τεράστιας κοινωνικής και ηθικής ευθύνης που εκείνος ούτε ζήτησε ούτε μπορούσε να σηκώσει. «Από εμένα έχεις την απόλυτη ελευθερία, είσαι ελεύθερη... αλλά μη συζητάς μπροστά μου δύο πράγματα: τη νοσηρή φύση της υψηλής κοινωνίας και τις δυσκολίες του γάμου», της ξεκαθαρίζει ο ίδιος, εκθέτοντας τα στενά όρια μέσα στα οποία ήταν διατεθειμένος να κινηθεί. 

Η εικόνα της «αγίας» που φιλοτεχνείται για τη Ζηναΐδα δεν ανήκει στον ίδιο τον Τσέχοφ, αλλά στον αφηγητή — είναι η υποκειμενική, εξιδανικευμένη ματιά ενός ανθρώπου που την παρατηρεί με συμπόνια. Ο ίδιος ο αφηγητής, ο Στεπάν, που υποδύεται τον υπηρέτη, αποτελεί το υπαρξιακό βαρόμετρο της νουβέλας. Πάσχοντας από προχωρημένη φυματίωση —σε μια σαφή βιογραφική αναλογία με την αρρώστια του ίδιου του Τσέχοφ— αντικρίζει τον κόσμο με μια παροιμιώδη, σχεδόν παγωμένη ψυχραιμία. Γνωρίζοντας ότι ο χρόνος του τελειώνει, δεν παρασύρεται από ιδεολογικές ή αισθηματικές αυταπάτες· καταγράφει την ανθρώπινη ματαιότητα με την ηρεμία ενός μελλοθάνατου. Αυτός ο εσωτερικός κυνισμός είναι που σώζει το έργο από την διολίσθηση σε ένα φτηνό, ρομαντικό μελόδραμα. Ο Τσέχοφ στήνει μια δραματική ιστορία αγάπης με τραγική κατάληξη, όχι για να συγκινήσει φτηνά τον αναγνώστη, αλλά για να αποδομήσει το ίδιο το ρομαντικό ψεύδος. Η υψηλή λογοτεχνία του έγκειται ακριβώς στο ότι δεν προσφέρει εύκολες δικαιώσεις: η τραγωδία δεν προκύπτει από κάποια «κακιά μοίρα», αλλά από την αδιαπέραστη φύση του ανθρώπινου εγωισμού.

Όταν το βιβλίο κυκλοφόρησε, η κριτική της εποχής το υποδέχτηκε με αμηχανία και διχασμό. Πολλοί συντηρητικοί αναλυτές στάθηκαν στην επιφάνεια, βλέποντας απλώς μια ανήθικη ιστορία μοιχείας χωρίς σαφές ηθικό δίδαγμα, ενώ η πιο διορατική μερίδα των κριτικών αναγνώρισε στον «Άγνωστο Άνθρωπο» μια βαθιά, υπαρξιακή ανατομία της ανθρώπινης απομόνωσης και της αδυναμίας των ανθρώπων να επικοινωνήσουν ουσιαστικά.

Γιώργος Πολ. Παπαδάκης