Η ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΣΕ ΚΙΝΔΥΝΟ
Κείμενο-σταθμός είναι το δοκίμιο του Τσβετάν Τοντόροφ, «Η λογοτεχνία σε κίνδυνο».
Αυτή η βιωματική αφετηρία δεν είναι τυχαία. Σταδιακά, ο συγγραφέας παίρνει τον αναγνώστη απ’ το χέρι και τον εισάγει στην ουσία του πώς πρέπει πράγματι να μελετάται η λογοτεχνία. Το πρώτο μισό του βιβλίου κυλάει με μια ευχάριστα και προσιτά σε καθέναν που αγαπά το διάβασμα. Όμως, καθώς η ανάλυση προχωρά και βαθαίνει, το επίπεδο ανεβαίνει· από τη μέση και μετά, ο αναγνώστης οφείλει να διαθέτει ένα μίνιμουμ υπόβαθρο και εξοικείωση με τη φιλοσοφική σκέψη για να παρακολουθήσει την επιχειρηματολογία του.
Εκεί ακριβώς ο Τοντόροφ περνάει ενδιάμεσα από τις μεγάλες λογοτεχνικές σχολές, αντιπαραβάλλοντας τις φωνές κορυφαίων στοχαστών και συγγραφέων. Δεν μένει στην επιφάνεια. Θίγει έννοιες-ορόσημα της δυτικής σκέψης, όπως ο μηδενισμός και ο σωλιψισμός, συνδέοντάς τες άμεσα και αμείλικτα με την (για εκείνον) ασθένεια της σύγχρονης λογοτεχνίας.
Ο μηδενισμός στη λογοτεχνία μεταφράζεται σε εκείνη την αδιέξοδη, μισάνθρωπη πεποίθηση ότι ο κόσμος είναι ένας αδιάφορος βούρκος, μια άξεστη κοιλάδα ματαιότητας όπου τίποτα δεν έχει αξία, άρα ο συγγραφέας αρκεί να καταγράφει τη σήψη χωρίς διέξοδο. Από την άλλη, ο σωλιψισμός —η απόλυτη εγκλωβίωση στο εγώ— γεννάει τη σύγχρονη ναρκισσιστική λογοτεχνία της αυτοαναφορικότητας: βιβλία όπου ο δημιουργός κοιτάζει αποκλειστικά τον εαυτό του, γράφοντας για τα τραύματά του, αποκομμένος από κάθε κοινωνική ή οικουμενική πραγματικότητα. Και οι δύο αυτοί δρόμοι, κατά τον Τοντόροφ, ακρωτηριάζουν τη μεγάλη αποστολή της τέχνης.
Όλο το «ζουμί» του βιβλίου, ο πυρήνας γύρω από τον οποίο περιστρέφεται κάθε αράδα, είναι ο τρόπος που διδάσκεται η λογοτεχνία στα σχολεία και τα πανεπιστήμια. Εδώ ο Τοντόροφ εξαπολύει μια οξυδερκή, ανελέητη πολεμική εναντίον του ξηρού φορμαλισμού και του στρουθοκαμηλισμού της ακαδημαϊκής κοινότητας. Καταγγέλλει ότι τα εκπαιδευτικά συστήματα έχουν μετατρέψει τα αριστουργήματα της παγκόσμιας γραμματείας σε πτώματα πάνω στο τραπέζι του ανατόμου. Αντί οι μαθητές και οι φοιτητές να διδάσκονται πώς η λογοτεχνία διευρύνει την ψυχή, φωτίζει τα σκοτάδια της ανθρώπινης φύσης και προσφέρει μια υπαρξιακή πυξίδα ζωής, μαθαίνουν απλώς να αποδομούν τη δομή, τα ρητορικά σχήματα, τη γραμματική και τα τεχνικά κόλπα ενός κειμένου. Το αποτέλεσμα; Παράγονται ειδικοί της τεχνικής, αλλά αποστραγγίζεται η ίδια η ουσία· τα παιδιά μαθαίνουν να αναλύουν κείμενα, αλλά στο τέλος μισούν το διάβασμα.
Η υποδοχή του βιβλίου από τη διεθνή και την εγχώρια κριτική ήταν εκρηκτική, διχασμένη και απολύτως πολωμένη — ακριβώς όπως αρμόζει σε ένα κείμενο που τολμά να τα βάλει με τα κατεστημένα δόγματα των πανεπιστημίων. Η μερίδα των υπέρμαχων (λογοτέχνες, ανθρωπιστές, κριτικοί παλαιάς κοπής και ευρύ κοινό) υποδέχτηκε το δοκίμιο θετικά. Χαιρέτησαν τον Τοντόροφ ως έναν γενναίο πνευματικό άνθρωπο που είχε το θάρρος να «βγει από τη ντουλάπα» και να ψέξει τη δική του επιστημονική κοινότητα (υπενθυμίζουμε ότι ο ίδιος υπήρξε κορυφαίος θεωρητικός της λογοτεχνίας και σημειολόγος). Θεώρησαν ότι το βιβλίο αποτελεί την πιο ηχηρή, απαραίτητη υπενθύμιση ότι η λογοτεχνία δεν είναι εργαστηριακός γρίφος, αλλά ζωτική αναπνοή και ηθικός καθρέφτης της κοινωνίας.Η αντίθετη πλευρά (οι καθαρόαιμοι ακαδημαϊκοί, οι θιασώτες του δομισμού και οι αυστηροί φορμαλιστές) κατηγόρησαν τον Τοντόροφ για «νοσταλγικό ηθικολογισμό» και απλουστευτική προσέγγιση. Υποστήριξαν ότι ο συγγραφέας μπερδεύει την αισθητική αυτονομία της τέχνης με την ηθική αγωγή και ότι επιτίθεται σε ακαδημαϊκές μεθόδους ανάλυσης που είναι απολύτως απαραίτητες για την κατανόηση της εσωτερικής αρχιτεκτονικής ενός κειμένου.
Γιώργος Πολ. Παπαδάκης
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου