ΦΡΑΟΥΛΕΣ - ΓΙΟΖΕΦ ΡΟΤ - ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΟΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ

 ΦΡΑΟΥΛΕΣ

Το κείμενο «Φράουλες» (Erdbeeren) του Joseph Roth συνιστά ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον ημιτελές σχεδίασμα, ένα λογοτεχνικό σπάραγμα που, παρά τον αποσπασματικό του χαρακτήρα, συμπυκνώνει αυτούσιο το μεταίχμιο ανάμεσα στον νεανικό λυρισμό και τον μετέπειτα αδυσώπητο κοινωνικό κυνισμό του συγγραφέα. Εγγεγραμμένο στο γνώριμο υφολογικό του αποτύπωμα, το έργο ξεχωρίζει για τον έντονα ατμοσφαιρικό του πλούτο, όπου η τοπιογραφία της ανατολικής μεθορίου της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας δεν λειτουργεί ως απλό σκηνικό, αλλά ως ένας οργανικός, σχεδόν ζωντανός οργανισμός. Ο Roth φιλοτεχνεί έναν κόσμο ταυτόχρονα ονειρικό και αμείλικτα ρεαλιστικό, όπου η ποιητική ομορφιά της φύσης συνυπάρχει με την κοινωνική αγκύλωση.

Στο επίκεντρο αυτής της απομονωμένης υπαίθρου δεσπόζει η φιγούρα του τοπικού κόμη, ο οποίος συμπυκνώνει την παλαιά φεουδαρχική εξουσία. Οι κάτοικοι του χωριού, βυθισμένοι σε μια δομική ανέχεια, διάγουν την ύπαρξή τους προσβλέποντας παντοιοτρόπως στη δική του εύνοια, προσδοκώντας κάποιο υλικό ή θεσμικό «λαβείν» που θα ανακουφίσει την καθημερινή τους βιοπάλη. Η σχέση αυτή εξάρτησης διαμορφώνει μια βαθιά παθητικότητα. Ο Roth ανατέμνει με ανατομικό νυστέρι τον χαρακτήρα των ανθρώπων της υπαίθρου, δείχνοντας πώς η νωχελική, ειδυλλιακή στην όψη αλλά στην πραγματικότητα απελπιστικά μονότονη καθημερινότητα σμιλεύει τις συνειδήσεις τους. Η επαρχία μετατρέπεται σε μια υπαρξιακή παγίδα: οι χωρικοί ενδεχομένως να τρέφουν τη θολή επιθυμία της διαφυγής, όμως παραμένουν αμετάκλητα εγκλωβισμένοι στη στασιμότητα και στους άγραφους νόμους του τόπου τους.

Από πλευράς γλωσσικής συγκρότησης, ο λόγος του Roth διακρίνεται από μια δωρική κομψότητα που παντρεύει την αισθητική πυκνότητα με την κριτική αποστασιοποίηση. Οι περιγραφές των τοπίων, των χρωμάτων και των αρωμάτων της φύσης —με δεσπόζουσα την παρουσία των αγριοφράουλων— φορτίζονται με μια νοσταλγική ελεγεία, η οποία όμως υπονομεύεται διαρκώς από την ορθολογική, σχεδόν κυνική παρατήρηση της ανθρώπινης μικρότητας. Η γλώσσα του συγγραφέα δεν αναλώνεται σε ανούσιους εντυπωσιασμούς, αλλά κινείται με ακρίβεια, αποκαλύπτοντας την εσωτερική αποσύνθεση πίσω από τη φαινομενική γαλήνη της αγροτικής ζωής.

Όσον αφορά την εκδοτική του διαδρομή και τη μεταγενέστερη ακαδημαϊκή πρόσληψη, το κείμενο παρέμεινε ανέκδοτο όσο ζούσε ο συγγραφέας, καθώς γράφτηκε κατά τη δεκαετία του 1920 ως τμήμα ενός ευρύτερου μυθιστορηματικού σχεδίου που ουδέποτε ολοκληρώθηκε. Δημοσιεύθηκε μεταθανάτια, αφού διασώθηκε στα ιδιωτικά αρχεία του Roth, και εντάχθηκε στις συγκεντρωτικές εκδόσεις των απάντων του. Η φιλολογική κριτική αντιμετώπισε τις «Φράουλες» όχι ως ένα αποτυχημένο πρωτόλειο, αλλά ως ένα πολύτιμο εργαστήριο ύφους. Οι μελετητές υπογράμμισαν ότι στο σπάραγμα αυτό προαναγγέλλονται τα μεγάλα θεματικά μοτίβα του Roth —η κατάρρευση των παραδοσιακών δομών, η απώλεια της πατρίδας και η τραγικότητα του περιθωριακού ανθρώπου— επιβεβαιώνοντας πως ακόμη και στα ημιτελή του γραπτά ο συγγραφέας διατηρεί ακέραιη τη στοχαστικότητα του. 

Γιώργος Πολ. Παπαδάκης