Η Ψυχοπαθολογία της Oπαδικής Μανίας και η «Ταυτότητα Δανεικής Αξίας»
Η ψυχολογία του οπαδού στο ελληνικό ποδόσφαιρο δεν αποτελεί απλώς μια μορφή έντονης κοινωνικής έκφρασης, αλλά ένα πεδίο όπου η γνωστική λειτουργία υφίσταται μια βαθιά, σχεδόν κλινική αλλοίωση. Τα γεγονότα του περασμένου Σαββατοκύριακου —με τις αγωνιστικές αναμετρήσεις του Παναθηναϊκού απέναντι στον Ηρακλή και της ΑΕΚ κόντρα στον Λεβαδειακό (2-1)— προσφέρουν την ιδανική αφετηρία για να αναλύσουμε πώς το θυμικό υπερνικά την αντικειμενική πραγματικότητα, αγγίζοντας τα όρια της ψυχοπαθολογίας.
Από την Παθητική Εγγραφή στην Ψυχολογική Εξάρτηση
Από ψυχιατρική και ψυχολογική άποψη, η προσκόλληση σε μια ποδοσφαιρική ομάδα δεν είναι μια συνειδητή, αυτόνομη ενήλικη επιλογή. Σύμφωνα με κλασικές κοινωνικές και ψυχαναλυτικές προσεγγίσεις γύρω από την ομαδική ταυτότητα —όπως τα θεμελιώδη έργα του Βρετανού κοινωνικού ψυχολόγου Henri Tajfel για τη θεωρία της κοινωνικής ταυτότητας (Social Identity Theory) και οι μελέτες του Robert Cialdini γύρω από το φαινόμενο BIRGing (Basking In Reflected Glory, δηλαδή η ανάγκη του ατόμου να ακτινοβολεί μέσω της επιτυχίας τρίτων)— η ομάδα δεν επιλέγεται· κληρονομείται παθητικά στην παιδική ηλικία, συνηθέστατα γύρω στα 6 με 8 έτη, συνήθως ως «προικιό» από τον πατέρα.
Ο φίλαθλος δεν επιλέγει την ομάδα του μέσω προσωπικής αξίας, δεξιοτεχνίας ή προσπάθειας. Αυτή η έλλειψη ατομικής κατάκτησης γεννά ένα βαθύ υπαρξιακό κενό, το οποίο ο ψυχισμός επιχειρεί να αναπληρώσει με την απόλυτη, φανατική ταύτιση. Εδώ ακριβώς εντοπίζεται η ειδοποιός διαφορά με τον φίλαθλο μιας μικρότερης ή επαρχιακής ομάδας (όπως ο Λεβαδειακός, ο Ηρακλής, η ΑΕΛ, η Δόξα Δράμας, ο ΠΑΣ Γιάννινα ή η Παναχαϊκή): ο οπαδός της επαρχίας γνωρίζει συνειδητά και ρεαλιστικά ότι οι πιθανότητες κατάκτησης τίτλων είναι ελάχιστες ή ανύπαρκτες. Η σχέση του βασίζεται στην αγνή ενασχόληση με το άθλημα και την τοπική ταυτότητα. Αντίθετα, ο οπαδός των μεγάλων κλαμπ επενδύει την ίδια του την αυτοεκτίμηση στις νίκες της ομάδας, μετατρέποντας κάθε αγώνα σε ζήτημα υπαρξιακής επιβίωσης.
Γνωστική Παραμόρφωση και η «Διπλή Ηθική» της Φάσης
Στη σύγχρονη γνωστική ψυχολογία, το φαινόμενο αυτό εξηγείται μέσω της επιλεκτικής αντίληψης (selective perception) και της επιβεβαιωτικής προκατάληψης (confirmation bias). Όταν εκτυλίσσεται μια αμφιλεγόμενη διαιτητική φάση —ένα χιλιοστόμετρο οφσάιντ, ένα ανεπαίσθητο πάτημα, μια επαφή της μπάλας με το χέρι— ο εγκέφαλος του φανατικού οπαδού δεν λειτουργεί ως ουδέτερος κριτής.
- Αν η φάση ευνοεί την ομάδα του: Ο μηχανισμός άμυνας ενεργοποιείται αμέσως. Η παράβαση ελαχιστοποιείται, αναλύεται επί ώρες για να αποδειχθεί η «νομιμότητά» της, ή υιοθετείται η εξισωτική άμυνα τύπου «και ο Ολυμπιακός / η ΑΕΚ / ο Παναθηναϊκός / ο ΠΑΟΚ σε παρόμοια φάση...».
- Αν η ίδια ακριβώς φάση αφορά αντίπαλο: Η αντικειμενικότητα εξαφανίζεται. Η απόφαση γίνεται αντικείμενο χλευασμού, ειρωνείας και καταγγελίας για «συστημική αλλοίωση».
Αυτή η αδυναμία υπέρβασης του υποκειμενικού πρίσματος αγγίζει τα όρια της παθολογίας, καθώς ο άνθρωπος χάνει την ικανότητα να επεξεργάζεται την εμπειρική πραγματικότητα όταν αυτή συγκρούεται με το ναρκισσιστικό του «εγώ».
Η Τοξική Αστάθεια: Από την Αποθέωση στη Χλεύη
Η ίδια ψυχολογική αστάθεια αντικατοπτρίζεται στη σχέση του οπαδού με την τεχνική ηγεσία. Ο προπονητής αντιμετωπίζεται μεσσιανικά: θεοποιείται και υψώνεται στα ουράνια όταν η ομάδα κερδίζει, αλλά μετατρέπεται σε αποδιοπομπαίο τράγο με την πρώτη ή τη δεύτερη «γκέλα» (όπου η ισορροπία μεταξύ αποθέωσης και απαξίωσης κρέμεται από μια κλωστή). Ο οπαδός δεν αξιολογεί την προπονητική μεθοδολογία· αναζητά έναν εύκολο στόχο για να εκτονώσει τη συσσωρευμένη του επιθετικότητα, αγνοώντας πλήρως τη φυσική ροή και τις δυσκολίες του αγωνιστικού σχεδιασμού των ιστορικών ή μικρότερων ομάδων της περιφέρειας, τις οποίες αντιμετωπίζει με αλαζονεία, υπολογίζοντάς τες μόνο ως αναλώσιμα εμπόδια.
Διαχρονική Διαιτητική Ασυμμετρία και το ΠΟΚ
Δεν μπορεί να γίνει σοβαρή ανάλυση χωρίς να θιγεί ο πυρήνας του ελληνικού ποδοσφαιρικού χάρτη. Διαχρονικά, οι τέσσερις μεγάλοι σύλλογοι —Ολυμπιακός, Παναθηναϊκός, ΑΕΚ και ΠΑΟΚ, κατά σειρά διαβαθμίσεων επιρροής και ιστορικού αποτυπώματος— κινούνται σε ένα προνομιακό πλαίσιο ευνοϊκής μεταχείρισης από τη διαιτησία και τους μηχανισμούς εξουσίας του αθλήματος.
Χωρίς να μπαίνουμε στη στείρα και αδύνατη διαδικασία μέτρησης του ποιος ευνοείται περισσότερο σε απόλυτους αριθμούς, η πραγματικότητα παραμένει αμείλικτη: η ψαλίδα ανάμεσα στους τέσσερις πυλώνες και τις παραδοσιακές επαρχιακές δυνάμεις (όπως η ΑΕΛ, ο ΠΑΣ Γιάννινα, η Δόξα Δράμας, η Παναχαϊκή) συντηρείται θεσμικά και αγωνιστικά. Οι «μικρότερες» ομάδες παίζουν πάντοτε με διαφορετικούς όρους ισορροπίας, λειτουργώντας ως οι διαρκείς αδικημένοι ενός συστήματος που προστατεύει τους ισχυρούς για λόγους εμπορικότητας και πολιτικής επιρροής.
Κατακλείδα
Η εμβάθυνση στα αίτια αυτού του φαινομένου αποκαλύπτει μια πικρή αλήθεια: οι άνθρωποι αυτοί, στο μεγαλύτερο ποσοστό τους, δεν αγαπούν το ποδόσφαιρο.
Αν αγαπούσαν το άθλημα, θα σέβονταν την προσπάθεια του Λεβαδειακού, του Ηρακλή, της Λάρισας, της Δόξας, των Ιωαννίνων ή της Παναχαϊκής, θα θαύμαζαν την ομορφιά της αθλητικής δικαιοσύνης και θα αποδέχονταν την αντικειμενική πραγματικότητα χωρίς άλλοθι. Αυτό που πραγματικά λατρεύουν δεν είναι η μπάλα, αλλά η κυριαρχία. Αναζητούν εναγωνίως τη λύτρωση της νίκης μέσα από μια ταυτότητα που δεν επέλεξαν συνειδητά ούτε κατέκτησαν, αδυνατώντας να αντικρίσουν το παιχνίδι καθαρά, επειδή η ίδια τους η ψυχική ισορροπία έχει εξαρτηθεί από το αν το σύστημα θα δικαιώσει –με δίκαιο ή άδικο τρόπο– το κληροδοτημένο τους αφήγημα.
Ενδεικτική Βιβλιογραφία
- Tajfel, H., & Turner, J. C. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. In W. G. Austin & S. Worchel (Eds.), The social psychology of intergroup relations (pp. 33-47). Monterey, CA: Brooks/Cole.
- Cialdini, R. B., Borden, R. J., Thorne, A., Walker, M. R., Freeman, S., & Sloan, L. R. (1976). Basking in reflected glory: Three (football) field studies. Journal of Personality and Social Psychology, 34(3), 366–375.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου