Ο ΣΥΛΛΕΚΤΗΣ

Ο «Συλλέκτης» του Τζον Φάουλς: Όταν η υψηλή λογοτεχνία ενδύεται το προσωπείο του θρίλερ

Το πρώτο βιβλίο του Τζον Φάουλς που είδε το φως της δημοσιότητας —αν και ο ίδιος είχε ήδη ξεκινήσει την συγγραφή του ογκώδους «Μάγου»— παραμένει ένα από τα πιο αιχμηρά και ιδιότυπα μυθιστορήματα του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα. Το έργο μεταφέρθηκε στη μεγάλη οθόνη το 1965 από τον Γουίλλιαμ Γουάιλερ, με πρωταγωνίστρια την εξαιρετική Σαμάνθα Έγκαρ, μεταφέροντας με συνέπεια την κλειστοφοβική του ατμόσφαιρα. Ωστόσο, η πραγματική ισχύς του «Συλλέκτη» βρίσκεται στο ίδιο το κείμενο: ο τρόπος της αφήγησης και οι πυκνοί διάλογοι των ηρώων καθιστούν το έργο ένα εξαιρετικό λογοτεχνικό δείγμα, παρότι σε πρώτη ανάγνωση παρουσιάζεται ως ένα καλοσχεδιασμένο ψυχολογικό θρίλερ.

Η υπόθεση, στην επιφάνειά της, διατηρεί την αμεσότητα της αστυνομικής ή αγωνιώδους πλοκής. Ένας νεαρός δημόσιος υπάλληλος χαμηλής κοινωνικής τάξης, ο Φρέντερικ Κλεγκ —άνθρωπος όχι ιδιαίτερης ευφυΐας, αλλά διακατεχόμενος από μια εμμονική μανία συλλογής πεταλούδων— κερδίζει μια περιουσία τυχερό παιχνίδι. Με τα χρήματα αυτά αγοράζει μια απομονωμένη αγροικία και απαγάγει μια όμορφη, καλλιεργημένη φοιτήτρια της Σχολής Καλών Τεχνών, τη Μιράντα Γκρέι. Δεν την κακοποιεί σωματικά· αντιθέτως, της φέρεται με μια ιδιότυπη, σχεδόν αποστειρωμένη ευγένεια, παρέχοντάς της κάθε υλική άνεση. Αποτέλεσμα αυτής της ιδιόρρυθμης ομηρίας είναι να ξεκινήσει μεταξύ τους μια έντονη, καθημερινή συναναστροφή. Η συμβίωση αυτή, όμως, αντί να γεφυρώσει το χάσμα, αναδεικνύει αμείλικτα το τεράστιο κοινωνικό, πνευματικό και πολιτισμικό επίπεδο στο οποίο ανήκουν οι δύο χαρακτήρες.

Στο σημείο αυτό ο Φάουλς ξεπερνά τα όρια της συμβατικής "παραλογοτεχνίας", όπως χαρακτήριζαν παλαιότερα τέτοιου είδους βιβλία οι κουλτουριάρηδες. Ο «Συλλέκτης» δεν είναι μια απλή ιστορία απαγωγής, αλλά κατατάσσεται στην κατηγορία του αλληγορικού ψυχολογικού ρεαλισμού και της κοινωνικής ανατομίας. Η σχέση θύτη και θύματος μετατρέπεται σε ένα πεδίο αμείλικτης ταξικής σύγκρουσης ανάμεσα στη μεταπολεμική βρετανική μικροαστική τάξη —την οποία εκπροσωπεί ο στενόμυαλος, συντηρητικός και συναισθηματικά ανάπηρος Κλεγκ— και την πνευματική, φιλελεύθερη ελίτ που εκπροσωπεί η Μιράντα. Ο Κλεγκ δεν επιθυμεί απλώς τη γυναίκα· επιθυμεί να την «κατέχει», να την τοποθετήσει σε μια προθήκη όπως τις πεταλούδες του, αφαιρώντας της τη ζωτικότητα και την ελευθερία.

Η γλώσσα του Φάουλς σε αυτό το πρώτο βιβλίο δεν βρίσκεται, ασφαλώς, στο περίτεχνο και λυρικό επίπεδο των μεταγενέστερων έργων του, όπως η «Ερωμένη του Γάλλου Υποπλοίαρχου» ή ο «Μάγος». Εδώ, η συγγραφική προσοχή πέφτει σκοπίμως περισσότερο στην υπόθεση και στη δομή. Ο Φάουλς χρησιμοποιεί τη διπλή αφήγηση: το πρώτο μέρος παρουσιάζεται από τη σκοπιά του θύτη, μέσα από μια στεγνή, επίπεδη και ψυχαναγκαστική γλώσσα, ενώ το δεύτερο μέρος αποδίδεται μέσα από το ημερολόγιο της Μιράντα, αποκαλύπτοντας την υπαρξιακή της αγωνία, τη δίψα για ζωή και την πνευματική της υπεροχή.

Το ενδιαφέρον επικεντρώνεται στους διαλόγους των πρωταγωνιστών, όπου αποτυπώνεται η πλήρης αδυναμία ουσιαστικής επικοινωνίας, ενώ η συγκίνηση και η αγωνία για την τύχη της κοπέλας κορυφώνονται όσο κυλούν οι σελίδες. Το τέλος, αμείλικτο και απρόβλεπτο, σφραγίζει την τραγικότητα της ανθρώπινης συνθήκης όταν η άγνοια και η κτητικότητα αποκτούν εξουσία πάνω στο πνεύμα.

Η ιστορική πρόσληψη από την κριτική

Όταν ο «Συλλέκτης» εκδόθηκε το 1963, η υποδοχή από την κριτική της εποχής υπήρξε άμεση και εξαιρετικά θερμή, αν και αρχικά διχασμένη ως προς την ερμηνεία του.

Από τη μία πλευρά, οι κριτικοί των ευρείας κυκλοφορίας εντύπων στην Αγγλία και τις ΗΠΑ το υποδέχτηκαν ως ένα «αριστούργημα αγωνίας» (masterpiece of suspense), εξαίροντας την ικανότητα του νεοεμφανιζόμενου τότε Φάουλς να κρατά τον αναγνώστη σε εγρήγορση χωρίς τη χρήση φτηνών εντυπωσιασμών ή ωμής βίας. Από την άλλη πλευρά, οι σοβαρότεροι αναλυτές της εποχής διέκριναν αμέσως ότι κάτω από την επιφάνεια του θρίλερ κρυβόταν μια βαθιά φιλοσοφική αλληγορία. Συνέδεσαν το έργο με τον υπαρξισμό του Σάρτρ και του Καμύ, βλέποντας στον χαρακτήρα του Κλεγκ την προσωποποίηση του «Inauthentic Man» —του ανθρώπου που ζει χωρίς συνείδηση, εγκλωβισμένος στις συμβάσεις και στον φθόνο απέναντι στην ομορφιά που αδυνατεί να κατανοήσει.

Ο «Συλλέκτης» παραμένει ένα από τα ωραιότερα βιβλία του 20ού αιώνα. Αποδεικνύει περίτρανα ότι η καλή, υψηλή λογοτεχνία μπορεί να διαθέτει στιβαρή πλοκή και αφηγηματικό νεύρο, χωρίς να θυσιάζει στο ελάχιστο τα βαθιά υπαρξιακά και κοινωνικά ζητήματα που ο μοντερνισμός και ο μεταμοντερνισμός ανέδειξαν.

Γιώργος Πολ. Παπαδάκης